Procurade 'e moderare,
barones, sa tirannia,
chi si no, pro vida mia,
torrades a pe’ in terra!
Declarada est già sa gherra
contra de sa prepotentzia,
e comintzat sa passientzia
in su populu a mancare.
Mirade ch'est atzendende
contra de ‘ois su fogu,
mirade chi no est giogu,
chi sa cosa andat de veras,
mirade chi sas aeras
minetana temporale;
zente consizada male,
iscultade sa ‘oghe mia.
No apretedas s'isprone
a su poveru runzinu
si no in mesu caminu
s'arrempellat apuradu,
minzi ch'est lanzu e cansadu
e no nde podet piusu;
finalmente a fundu in susu
s'imbastu nd'at a betare.
Su pobulu chi in profundu
letargu fit sepultadu,
finalmente despertadu
s'abbizat ch'est in cadena,
ch'istat sufrende sa pena
de s'indolentzia antiga:
feudu, legge inimiga,
a bona filosofia.
Che ch’esseret una ‘inza,
una tanca, unu cunzadu,
sas biddas ana donadu
de regalu o a benedissione,
comente unu cumone
de bestias berveghinas
sos omines e feminàs
ant bendidu cun sa cria.
Pro pagas mizas de liras
e tal’olta pro niente,
isclavas eternamente
tantas pobulassiones
e migliares de persones
servine a unu tiranu:
poveru generu umanu,
povera sarda zenia!
Deghe o doighi familias
s'ant partidu sa Sardigna,
de una manera indigna
sinde sun fattas pobiddas;
divididu s'ant sas biddas
in sa tzega antighidade,
però sa presente edade
lu pensat remediare.
Naschet su sardu sugetu
a milli cumandamentos,
tributos e pagamentos
chi faghet a su segnore
in bestiamen e laore,
in dinari e in natura;
e pagat pro sa pastura,
e pagat pro laorare.
Meda innantis de sos feudos
esistiant sas biddas
e issas fini pobiddas
de saltos e bidattones.
comente a bois, barones,
sa cosa anzena est passada?
Cuddu chi bos l'at donada
non bos la podiat dare.
No est mai presumibile
chi voluntariamente
apat sa povera zente
tzedidu a tale deretu,
su titulo est'infetu,
de infeudassione,
e-i sas biddas rejone
tenent de l'impugnare.
Sas tassas in su printzipiu
esigiazis limitadas,
dai pustis sunu andadas
ogni die aumentende,
a misura chi creschende
sezis andados in fastu;
a misura chi in su gastu
lassezis s’economia.
Non bos balet allegare
s'antiga possessione:
cun minetas de presone,
cun castigos e cun penas,
cun zipos e cun cadenas
sos poveros ignorantes,
deretos esorbitantes
azis fortzadu a pagare.
A su mancu s'impleerent
in mantenner sa giustissia
gastighende sa malissia
de sos malos de su logu:
a su mancu disaogu
sos bonos poterant tenner,
poterant andare e benner
seguros peri sa via.
Est cussu s'unicu fine
de dogni tassa e deretu:
chi seguru e chi chietu
suta sa legge si vivat;
de custu fine nos privat
su barone pro avarissia,
in sos gastos de giustissia
faghet solu economia.
Su primu chi si presentat
si nominat ofissiale,
fatat bene et fatat male
bastat non chirchet salariu,
procuradore o notariu,
o camareri o lacaju,
siat murru o siat baju
est bonu pro guvernare.
Bastat chi prestet sa manu
pro fagher crescher sa renta,
bastat chi fetat cuntenta
sa buscia de su segnore,
ch’agiuet a su fatore
a crobare prontamente,
missu o atera zente
chi l'iscat esecutare.
A boltas de podatariu,
guvernat su capellanu
sas biddas cun una manu,
cun s'atera sa dispensa;
feudatariu, pensa,
chi sos vassallos non tenes
solu pro crescher sos benes,
solu pro los iscorzare.
Su patrimoniu, sa vida,
pro difender su villanu
cun sas armas in sa manu
cheret ch'istet notte e die,
già ch'at a esser gasie
proite tantu tributu?
Si non sind'at aer frutu
est locura su pagare.
Si su barone non faghet
s’obbligassione sua,
vassallu, de parte tua,
a nudda ses obbligadu,
sos deretos ch'at crobadu
in tantos annos passados,
sunu dinaris furados
e ti los devet torrare.
Sas rentas servini solu
pro mantenner cicisbeas,
pro carrotzas e livreas,
pro inutiles servissios,
pro alimentare vissios,
pro giogare a sa baseta
e pro poder sa bragheta
fora de domo isfogare.
Pro poder tenner piatos
bindighi e vinti in sa mesa,
pro chi potat sa marchesa
semper andare in portantina:
s'iscarpa istrinta, mischina,
la faghent andare a topu,
sas pedras punghene tropu
e non podet camminare.
Pro una litera solu
su vassallu, poverinu,
faghet dies de caminu
a pe' sentz'esser pagadu,
mesu iscurtzu e isporzadu
espost’a dogni inclementzia;
e puru tenet passientzia,
e puru devet cagliare.
Eco comente s'impleat
de su poveru su suore.
Comente, eternu Segnore,
sufrides tale ingiustissia!
Bois, divina giustissia,
remediade sas cosas,
bois da ispinas rosas
solu podides bogare!
O poveros de sas biddas,
trabagliade, trabagliade
pro mantenner in tzitade
tantos caddos de istalla,
a bois lassant sa palla,
issos regoglint su ranu;
e pensant sero e manzanu
solamente a ingrassare.
Su segnor feudatariu
a sas undighi si pesat;
dae su letu a sa mesa
dae sa mesa a su giogu
e pustis pro disaogu
andat a cicisbeare;
giompende a iscurigare;
teatru, ballu, allegria.
Cantu diferentemente
su vassallu passat s’ora:
innantis de s’aurora
già est bessidu in campagna,
bentu e nie in sa muntagna,
in su paris sole ardente,
oh poveritu comente
lu podet aguantare?
Cun su tzapu e cun s'aradu
peleat tota sa die,
a ora de mesu die
si zibat de solu pane.
Mezus paschidu est su cane
de su barone in tzittade,
s'est de cudda calidade
chi in falda solent portare.
Timende chi si reforment
disordines tantu mannos,
cun manizos e ingannos
sas cortes ant impedidu
e isperdere ant cherfìdu
sos patritzios pius zelantes,
nende chi fint petulantes
e contr’a sa monarchia.
Ai cuddos ch'in favore
de sa patria ant peroradu,
chi s'ispada ana ‘ogadu
pro sa causa comune,
o a su tuju sa fune
cheriant ponner meschinos!
o comente giacobbinos
los cheriant massacrare.
Però su Chelu at difesu
sos bonos visibilmente,
aterradu at su potente,
e-i s'umile esaltadu.
Deus chi s’est declaradu
pro custa patria nostra
de ogni insidia bostra
isse nos at a salvare.
Perfidu feudatariu!
pro interesse privadu
protetore declaradu
ses de su Piemontesu,
cun issu ti fisti intesu
cun meda fatzilidade:
isse pagada in tzittade
e tue in bidda a porfia.
Fit pro sos piamontesos
sa Sardigna una cucagna:
che in sas Indias d'Ispagna
issos s’incontrant inoghe;
nos altzaiat sa boghe
fintzas unu camareri:
o plebeu o cavaglieri,
si deviat umiliare.
Issos dae custa terra
ch'ana ‘ogadu migliones,
beniant sentza caltzones
e si nd'andànt gallonados;
mai ch'esserent istados
chi ch'ana postu su fogu!
malaitu cuddu logu
chi criat tale zenia!
Issos inoghe incontràna
vantagiosos imeneos,
pro issos fint sos impleos,
pro issos fint sos onores,
sas dignidades mazores
de cheja, toga e ispada,
e-a su sardu restàda
una fune a s'impicare!
Sos disculos nos mandàna
pro castigu e curressione,
cun paga e cun pensione,
cun impleu e cun patente;
in Moscovia tale zente
si mandada a sa Siberia
pro chi morzat de miseria,
però non pro guvernare.
Intantu in s'isula nostra
numerosa gioventude
de talentu et de virtude
oziosa la lassàna:
e si alguna nd'impleàna
chircaiant su pius tontu,
pro chi lis torràt a contu
cun zente tzega a tratare.
Si in impleos subalternos
algunu sardu avantzàda
in regalos non bastàda
su mesu de su salariu:
mandare fit netzessariu
caddos de casta a Torinu,
e bonas cascias de binu,
muscadellu e malvasia.
Tirare a su Piemontesu
sa prata nostra et i s'oro
est de su guvernu issoro
massima fundamentale,
su regnu andet ben’o male
non lis importat niente,
antis crent incumbeniente
lassarelu prosperare.
S'isula ana arruinadu
custa ratza de bastardos,
sos privilegios sardos
issos nos ana leadu,
dae sos archivios furadu
nos ana sas mezus petzas,
e che iscrituras betzas
las ana fatas brujare.
De custu flagellu in parte
Deus nos at lieradu;
sos sardos ch'ana ‘ogadu
custu dannosu inimigu;
e tue li ses amigu,
o sardu barone indignu:
e tue ses in s'impignu
de nde lu fagher torrare?
Pro custu iscaradamente,
preigas pro Piemonte,
faltzu chi portas in fronte
su marcu de traitore;
fizas tuas tant'onore
faghent a su furisteri,
mancari siat basseri
bastat chi sardu non siat.
S'acas'andas a Torinu
inie basare des
a su ministru sos pes
e ater su... già m'intendes;
pro otenner su chi pretendes
bendes sa patria tua,
e procuras forsi a cua
sos sardos iscreditare.
Sa buscia lassas inie
e in premiu nde torras
una rughita in petorras,
una jae in su traseri;
pro fagher su quarteri
sa domo as arruinadu,
e titul’as acchistadu
de traitore e ispia.
Su Chelu non lassat semper
sa malissia triunfare,
su mundu det reformare
sas cosas ch'andana male;
su sistema feudale
non podet durare meda,
custu bender pro moneda
sos pobulos det sensare.
S'òmine chi s'impostura
aiat già degradadu,
paret chi a s'antigu gradu
altzare cherfat de nou;
paret chi su rangu sou
pretendat s'umanidade;
sardos mios, isculdade
e sighide custa ghia.
Custos pobulos, est s'ora
d'estipare sos abusos:
a terra sos malos usos,
a terra su dispotismu,
gherra gherra a s'egoismu
e gherra a sos opressores,
custos tirannos minores
est pretzisu umiliare.
Si non calchi die a mossu
bos nde segade su didu;
como ch'est su filu ordidu
a bois tocat a tessere;
minzi chi poi det essere
tardu s'arrepentimentu:
cando si tenet su bentu
est pretzisu bentulare. |