Indice

Sa campana sarda
Pitanu Morette
(Tresnuraghes 1868-1932)

A bois istimados elettores
pagos faeddos narrer bos cheria;
si permitides mannos e minores
e cumpattides sa franchesa mia,
in custas oras tristas de dolores
chi semus in fortzada carestia;
mentres s'isula Sarda pretziosa,
pitticca, si, ma ricca est dogni cosa.

Profitto de sa bona occasione,
chi est in mottu sa Sardigna totta
pro tenner parte a sa votatzione.
E so tzertu accanida chi est sa lotta,
massimu da sos ch'an s'ambitzione
de no abbandonare sa pagnotta;
cussos deven lottare a dogni costu
ca sun timende de perder su postu!

A los bidides tottu affacendados
che animas chi gemen in sas penas!
No an sussegu sun dilliriados
paren canes iscapos dae cadenas,
sos otziosos e isfainados
chi cheren viver da’ palas anzenas!...
E po non tribagliare, bettuleris,
si che cheren 'intrare a... Cunsizeris!...

Oe totu si cheren in cunsizu,
mancu chi siat un... eredidade
chi da’ su babbu passat a su flzu
a dirigere sa comunidade...
Elettores jughide s’oju abbizu
cussa zente fuide, e odiade;
cant'alen, chie sun, già azis connottu,
ca, bastante su coro bos an cottu!

Elettores, in massa bos unide,
tra bois intendidebos a pare:
comente bonos frades discurride,
in su modu e bos poder cumportare:
e... a chie tribagliat eligide
sas cosas bostras po amministrare:
mandade sa canaglia a sa malora:
po bene ‘ostru e de s'Isula ancora.

Isfaulalzade su diciu ispagnolu,
«ca, sos... filos de Berta, sun finidos»
cando, beffian de su... sardignolu;
chi fin «pocos e locos, male unidos»
bois, chi azis tentu su consolu,
d'esser fora de s'isula 'essidos;
ch'azis giradu, e azis bidu mundu;
aunidebos cun animu giocundu.

S'unione est sa fortza istrapotente,
ch'assuconat, e faghet tremulare;
est cussa chi nos mancat solamente,
po nos fagher, da' tottu rispettare!
S'infame titulu e Sardu molente,
fattemunolu frades cancellare!
Aunemunos, coment' 'e frades unidos,
benimos rispetados e timidos.

Est bisonzu ch’in massa bos unedas,
chentza rancore, nen distintzione:
ca, votende cumpattas sas ischedas,
tand'otenimos sa redentzione;
cheria in vida mia, chi proedas
cantu s'ottenit dae s'unione:
ca solu s'unione e fratellantzia.
dan paghe, tribagliu e abbundantzia!

Bidides chi da’ esser disunidos
sufrimos peste famine e fragellu?
No los bidides, oe sos partidos,
chi sun tott'in discordia e burdellu?
Non bidides, chi semus oprimidos
Da ogni ratza ‘e tassa, e de baltzellu?
Po curpa de non cuprender in pienu
est minand'in s'internu e su terrinu!

Non bidides, chi tottu a brigl'insoro
curren in lestresa a s'arrichire?
Non bidides, chi oe nen decoro
ne onestade solet esistire?
Tottu bendados curren fattu a s'oro
nen b'at Legge a los poder impedire.
Non bidides, chi oe sa Sardigna
l'est ispozende sa zente maligna?

Non bidides, chi tottu che carrana
casu, petta e lana a... continente?...
E pische, ozu, e binu si che portana,
trigu, legumen, lardu ogn'accidente?
E... cun ozu e sementzas nos cunfortana,
e farina istantia e... putzolente!
Carr'in cunserva, e latte cundensadu,
e in cunsizu chie at protestadu?

No azis bidu, ch'in sos cunsizeris,
chie sun possidentes, chie mercantes:
dogni die faghian calmieris,
pro cuddas cosas insignificantes?
E si... ‘endian a sos furisteris
sos genere piusu interessantes...
Po unu o duos francos de piusu:
oh amministradores cant'abusu.

Mi paret' impossibile chi totu
bos che siet passadu gasi lisciu!
Subra sos tortos chi azis connotu,
creo, chi post'apedas a giudisciu...
Eppur'an faccia e prettenner su votu:
beru... sos istrotzinos l'an a fisciu
ma, meritades de bos abbrujare,
s'occannu los torrades a votare!

Mi paret imposibile chi ancora
a cumprender non sezis arrivados:
ch'a s'epoca e su votu, solu a s’ora,
semus da’... pisches russos... circundados,
e nos mandan da poi a sa malora:
sindigos, consizeris, deputados
nos tenen ischiavos e... suggettos!
Si dan custa grascia posca elettos.

Mi paret impossibile; su Sardu
ch'est de ratza fiera indipendente,
coraggiosu, e de animu gagliardu,
superbu, ardimentosu, intelligente:
chi non cumprendat oe, nessi a tardu
in su fatale reggime presente
chi: chie faghet sa fortza est s'unione,
chentza sa cale, non balet rejone?!

Mi paret impossibile: chi tentu
repugnantzia su Sardu no at in sè
cand'in su formidabile interventu
for' ‘e sa tana sua at postu pe’;
e bid'at su diversu trattamentu
chi tenet sutta su mattessi Re?
cando mai, piantu no at accua:
su trist'istadu ‘e sa Patria sua!

Mi paret impossibile, chi frenu
sas lagrimas an tentu, in cussu logu
tottucantu 'e delitzia pienu;
e... chi tempus non fit «d'ispassu e jogu»?
Ca su Sardu trattadu est che anzenu,
in bratzos de su... fiscu, e de su fogu!
Solu po sas impostas, po sa gherra
Roma s'ammentat de sa Sarda terra!

Cando mai sos Sardos giovinottos,
osservadu no an in continente:
in sos pius pitticos paisottos
su progressu avviadu e fiorente?
Cun lugh'elettrica, e acquedottos,
ferrovias e trams velocemente,
cun autos, e grandes carrotzones,
percurrinde sos vastos istradones?!

Cantas rodas e macchinas girende,
da motores a fogu alimentados?
Ue sa... lana Sarda istan tessende,
po fagher s'indumentu a sos soldados?
E in Sardigna 'e su frittu morzende
ca de su nostru semus ispozzados!
S'onore amos de la produire
ma... non padronos de non nde servire!

Amos lana, regottu, casa e burru
bestiamine, trigu, ozu e binu.
Però nos passan sa coa in su murru,
c'a s'arregorta cambiat destinu!
E nois, si cherimos fagher... furru,
isetamos su semene argentinu,
farina avariada, e... istantuffa
chi fatt'a pane, putzat de sa muffa!

Sos nostros minerarios tesoros
appen'ogados leana su olu,
domandade: 'ue sunu sos mezoros
a dogni deputadu sardignolu.
Ch'inteneridu bos ana sos coros,
ma nd'azis tentu sas promissas solu.
De sos vastos programmas po sos votos
como los azis bidos e connottos!

Com'azis bidu su mezoru fattu,
appena in Parlamentu an postu pese?
Como già disimpignan su mandattu,
cun treghentos iscudos a su mese!...
E chi cuss'est sa Curia e Pilatu
ancora Pantalone non be-i crese;
intro s'avvilin, tantu e t'atzegare
foras... buffan e mandigan impare...

Sos Deputados che (canes cun battos)
sun in seduta tirannos che... moro:
si vilipendiant faghen pugilattos,
ma, corp'e balla lis passet su coro,
tottu cantos votadu an compatos
po fissare s'indennidade insoro;
e non cuntentos de su primu islanciu,
da poi an'aggravadu su bilanciu!...

In prima classe in trenos e vapores;
tranquillos viaggiana in franchigia:
comodos fin'a pes che gran segnores
lis portan su baule, sa... valigia...
Oh! parassitas, dissanguadores,
ch'ogades finas ozu e sa formigia!
E... bois, chi sa manna nd'isettades:
mal'istaizis e... peus istades!...

E-i su gonzu istupidu elettore,
da sos capuriones induidu'
assazzadu de binu e licore
gherrat po custu, o po cuddu partidu!
E non s'abizat Giuda traittore
chi cun issu sa Patria a bocchidu,
ca, dae dare su votu incusciente:
non nde pianghet issu solamente!

Chi non s'ammentat de s’eletzione
fatta su deghennoe Noighentos
cun ver'iscopu e cun cunvintzione
'ideas de unire e sentimentos,
ma, est ‘istada una delusione
vanos isfortzos doppios turmentos:
cambiat personaggios ma... s'iscena
est semper sa matessi cantilena!...

Elettores, benide a osservare
it'est c'an fattu sos postos a nou;
invece ‘e esser unidos po lottare
nessi sa prima olta po su prou
e nôs e betzos de s'unire a pare
po su bene comunu, meu e tou;
prosinghin a lottare disunidos
ma fini pro tott'atteru eleggidos!...

Sa barca e su Guvernu est navighende
in undas tempestosas e... iscoglios!
E-i su timoneri est affoghende,
in mesu a mill'intrigos e irnbroglios!
Mira sos gabbapopulos fuende
non cheren assumire portafoglios:
isettende chi passet s'uraganu
po leare sas redines in manu!

Accò los bides a s'occasione
torr'in automobiles girende?...
Coment’e cando girat su muscone,
inue si ‘ettare abbaidende!
Com'a tenner samministratzione
de sos Comunes puru sun tentende:
po torrare su propriu piattu,
a sos compares ch'appoggiu l'an fattu!...

Como los bides girende a traversu,
faghinde tant'ispreccu de benzina:
e banchittende cun isfortzu eccessu,
e nois chentza pane nen farina!
Raju... ma no si leana interessu
de cantu suffrit sa zente mischina...
Promittin mar'e monte in su programma:
e tue gonzu vota, casca e... giamma!...

A la ‘ides sa cricca in cumpagnia
de custos parolajos buffones....
Sazzados de muscadu, e malvasia,
de porcheddos. e puddas, e anzones,
e-i sa 'idda nostra in carestia,
isprovvistos de casu e maccarrones:
de tuccaru, caffè, mancu zigarru;
ancu ligados che los lene in carru!...

Como los bides sos capuriones
a die e notte in crocchiu girende:
in sa vias e abitatziones,
su miseru elettore lusinghende;
ma sun lupos bestidos de anzones
chi mele mele ti sun ingannende;
già los connosches, bistadi a s'atenta,
e de cant' as fattu ti nde ammenta!

Ammentadinde bene e cussos tales,
chi da ch'as sas cassas... isfundadu
in sas oras funestas e fatales,
su postu issoro an'abbandonadu!
Aggravende sos fundos comunales,
a pius c'ana male guvernadu!
Po pius pesu mannu e po isfreggiu,
e cantos sutta Cumissariu Reggiu?!...

Ammentadi chi cando iscoppiadu
est su grande cunflittu chi amos bidu:
a chi' an cherfidu ana isoneradu,
e ana a sos parentes favoridu.
E ana su sussidiu negadu,
a cuddos de contrariu partidu,
e distribuidu, an sas ratziones,
tra sos beniaminos. Lazarones!

Ammentadi chi tuccaru e caffè
farina, cun sabone, pasta, e risu:
non bind' aiat pro me ne pro te,
ca... tra issos e issos fit divisu:
su capu de s’annona fit su Rè
che istratzu giughiat su paisu!
Male trattados e-a... beffe juttos,
e oe chircan votos: farabuttos!

Ammentadi cand'an requisidu
tottu sas cosas po contu e s'Istadu
si de custos... Matzones, mai as bidu
in sos istancos, ne in su mercadu?
Ca su... buccone pius saboridu
finamentas a pes lis fit portadu!...
E nois, burdellendenos, cogliones;
pari pari, a ispintas, buccicones!

Dae masellu partian sos fagottos,
in car’in cara ‘e sa povera zente
E su tabaccu in sos gabellottos
ispariat che fulmine, accidente!
Su tuccaru, e caffè a paberottos,
sa pasta, su sabone similmente!
E resatiat sa popolatzione:
chie a mesu, chie chentza ratzione!..

Cando t' 'enit a domo santu santu,
tue, mustradi tottu indifferente;
as'a bider, chi ti promitit tantu
de su chi dare non podet niente!...
E daghi as iscultadu totu cantu
s'as narrer no, non t'est cumbeniente;
promittili, comente issu promittidi:
e cun s'ischeda su contu s'agghittidi!

Pensa chi sese unu tribagliadore
e chi atteru cespite no asa...
Chi cussos chi ti mustran oe amore,
sa punta 'e su pe’ t'iscuden crasa!
A chie t'isfruttat sambene e suore
non ses vile su vottu si li dasa?
Cherias limba e manu malaitta
cando vottas a' cussu parassitta!

Pensa chi pattis tue, e pattin totu
sos chi non votan po conseguentzia...
De ‘idda bon'e malos as connottu,
ubbidi solu a sa tua cuscentzia.
Riflitti bene, chi dende su votu
faghes a manu tua sa sententzia!
Si ti ses tu’etotu cundennanclu:
imbecille: meritas fusiladu!...

Como, toccat a tie s'oju abberi,
seberende sos anministradores:
buttegaju, avvocadu, ingegneri,
riccos, impiegados e signores,
pubblicista, impresariu, bancheri,
notaios, duttores, esattores,
furisteri, affarista, industriale:
non sun po Cunsizos Comunale:

Non est pro chi a' custos disonoro,
chi amo, rispetto, e tenzo venerados:
onestos nde connosco 'e bonu coro,
ch'a esemplu meritan addittados...
Ma... cussos pensan po su fattu insoro
e mai non si cheren impicciados.
Si non po bene de sa ‘idda intrea:
a bonu si fin tottu e cuss'idea!

Cussos sa libertade an prediletta
e aian sa vida indipendente;
passizan cun su poberu a bratzetta,
e lu sullevan in s'ora dolente!
Ma... nd’at in bacculinu e in paglietta
profumados ch'intossiacan sa zente.
E sunu semper in catza e impiegos,
po isfruttare e viver dae sos legos...

Non duttorados in filosofia
ne una grande laura istupenda
be-i occurret, ma s'onestade ebbia,
po diriggire bene sa faccenda;
fratellantzia, unione e armonia,
po bene amministrare s'azienda.
E siat in dogni anirnu su motu.
Totu po unu, e unu po totu.

Sos chi tenides sas propriedades,
baz'atendide a sos bostros poderes;
no affligedas sas comunidades,
prit’in s'anzenu bos faghides, meres?
Nois ischimos sas calamidades,
e inue aplicare calmieres...
Nois ebbia sos tribagliadores:
Ischimos penas, affannos, dolores!

Bois, cherides semper a s'antiga
cumandare po viver pelandrones
e da sa munza nostra sa fadiga,
accumulare bonos miliones!...
Nois, ischimos su costu e s'ispiga,
e cantu costan sas produtziones:
e amos dirittu a non nde profittare,
non viver bois senza tribagliare!

E... nos gridades a s'economia,
mentre chi bois, marciades de lussu;
e nois semus sempre in carestia
a farina pedrosa, e pane grússu!
E bersagliados de dogni zenia,
sos malumores dipenden da cussu!
Cun ratzione, manchende sas provvistas
semus a mala gana... economistas!...

Una paja de iscarpas chentu francos
battor e chimbighentos unu ‘estire!...
Be-i nd'at de fagher sos ojos biancos,
nudos forsis cherides a bessire?...
Affadigados, e mesu affiancos
e... bois otziosos a godire?...
No, perdeu, devides cambiare;
po viver est bisonzu e tribagliare!

Bisonzu chi ti ischides elettore,
non ti lesses pius abbindulare;
oe, chie cheret fagher su segnore
devet solu su sou isperperare.
Innanti bistaian po s'onore,
como invece si faghen pagare!
Teninde sa moneda e-i su pregiu
e chie non si cheret in su seggiu?

Como los azis bidos sos mercantes
amministrende su bene comunu,
sos signores e riccos benistantes
como los connoschides sos chi sunu:
sos chi de su consizu sunu ammantes
ca su mossu piaghede a dognunu
e si non detzi po bi rosigare
non si faghian gherra po bintrare!...

Ma nois chentza odios, nen gherra,
simplemente cun-d-un'iscrittura;
nde los calamos da’ su tronu a terra
fora da’ domo nostra adderettura...
Dividemus su pane perra perra,
tra nois tottu frades de isventura!
Rimediemus cust'epoca trista,
ma... fora sa canaglia camurrista!

Unione be-i cheret frades caros
e tra nois cuncordia perfetta,
accolla s'ora de ponner amparos,
s'ischeda est s'unic'arma prediletta;
fra chie tribagliat b'at ingegnos raros
non semus totu zente analfabeta:
cale bene ispettades dae su riccu?
Istades friscos, s'azis cuss'afficcu!...

Elettore, discurre chi s'ischeda,
est s'unic'arma po ti vindicare,
ca si semus pattinde tantu meda,
dipendet da su malu amministrare!
Guai chi ti 'endas po moneda
o chi ti rendas po t'imbriagare!
A che torrare cussos in guvernu:
maladittu des essere in eternu!...

Avanti Sardos, cun sa fronte altera
chenza istraffutentzia ne arrogantzia:
accurride sutta de sa bandera
de s'unione e de sa frattelantzia.
Formadende cumpatta un'ischiera
d'amore e paghe, sa sant'alleantzia;
de salvesa nos ghiat a su portu,
'u’est dogni isperantzia e cunfortu.

Bastat s'imperu e sos parassitarios
bagarinajos e cumerciantes!
A fora sos indignos segretarios -
ca bi nd'at una massa de birbantes -
Ch'a su poveru semper sun contrarios:
e giughen sutta pes sos abitantes!
Ca bennidos fámidos e istratzados
si cheren a bighiette faeddados!...

Si andas a sa domo comunale
e po bisonzos tuos ti lamentas:
ti trattan cun manera bestiale
a calches ti lean si t'istentas!....
De fagher pulitzia generale,
e cales occasjones mezus tentas?
Cust'est s'ora de fagher sa vinditta:
a manu tua cun s'ischeda iscritta!

Sos chi cheren sa rivolutzione
sos esaltados sos teppistas sunu;
sun sas ruina ‘e sa popolatzione!
Già nd’amos provas da calchi comunu
da chi an fattu sa distributzione -
arrestados los an unu a unu!
E-i sos aitzantes anarcoides:
intanados si sun che... coccoides!

Non be-i cheren attos prepotentes,
nen cunflittos de samben fraternale...
Po triunfare in sas oras presentes
be-i cheret s'unione generale:
cudd'unione ch'an sos cumbattentes,
corona nd'at de gloria immortale....
Cúrride tottu a s'urna: fortza-paris
non bos atzeghet binu ne dinaris!...

Critticu est su momentu s'ora est grave,
trist'est s'aera, su mare agitadu:
perigulante est sa comune nave,
su ladru a la predare est preparadu!
Fortza-paris comente in su Piave
sos invasores amos soggiogadu:
fortza-paris po soggiogare como,
sos parassitas ch'amos intr' 'e domo!...

No iscurtedas a su ciarlatanu,
fuidelu, ch'est erba male sana!...
Chi cun moinas a sero e manzanu
promittin cosa meda, e nudda dana!...
Bazi superbos cun s'ischeda in manu,
nadelis: basta! Troppu furad'ana!...
Fortza-paris faghide in armonia
elettores: pulitzia-pulitzia.

Forza-paris curremus a votare,
oe dogni elettore est cumbattente;
custa lotta est morrer o campare,
tropu semus andende malamente;
solu cun s'unione popolare
la superamos sa crisi presente,
su dicciu nat: vox popoli vox Dei
Sardigna, custa est s'ora pensabei.

Indice

ilquintomoro