CONTOS E PARISTORIAS
indice
Nemos at ischidu mai de ite male fint mortasa
de
Faustinu Onnis
(1° Premiu Othieri 1978)
«Boltatu
in logudoresu dae Paser (Othieri) »
(Versione originale in limba
campidanesa)
In
su mundu bi
at, e-a boltas cumbinant, cosas chi s'òmine non cumprendet. Esistint
àrchidos cuados a connoschentzia de pagos e-a sos cales òmines
medas non crene, proite dae semper los ant imparados a non bi
crere. E puru, dogni die, sos òmines si movent e faghent cosas,
chi fossi, non dipendent dae sa voluntade issoro, ma ebbia las
faghent e non si preguntant proite.
Custu est su contu de una de cussas cosas de non crere.
Deo e Gigi, mancari tra nois b'apat una diferentzia manna de
edade e mi nelzat tiu, semus 'istados semper amigos.
Antzis pius de amigos; tantu chi a da chi s'est cojuadu m'at
cherfidu a testimonzu in cheja e in su pranzu, tenzende contu
ch'est orfanu, m'at cherfidu a costazu a sa dresta sua in contu
de babbu. E pro su tempus, unu mese, chi est abbarradu in
continente pro fagher bider e connoscher a s'isposa comente si
vivet foras de Sardigna e pro s'ispassiare, l'apo tentu contu sa
domo.
Dae su viaggiu cun sa pobidda, sun torrados unu mese die pius,
die mancu, e deo, pessende, ca sun cojuados noos e si devent
gosare de su comintzu de sa vida in cumone e timende pro cussu de
los istrobbare, ancora non so andadu pro sa visita ch'in logu
nostru si costumat de fagher a sos cojuados noos cando torrant a
domo issoro.
Mannu est 'istadu, duncas, s'ispantu meu cando, gioja passada a
ora de sa degh'e mesa - eo fia infischende in s'ispidu unu
trataliu cun fitas de lardu pro l'arrustire a fogu fatu de
sidas de sarmentu e intro de me tenia su famine fatu pro lu
mandigare cun pane modde e olia - sa pobidda mia dae intro
s'aposentu inue fit ispiuerende sa mobilia, s'est acerada pro
mi giuilare:
- Fausinu, beni, chi ch'est Gigi in su telefono chi ti cheret
arrejonare e cumbidare a bustare cun issos:
- Eh no! Oe at isbagliadu. - Aia rispostu deo abbaidende sa
fèmina mia. - Oe bustamus car'a pare deo e tue. - E so andadu
a rispondere.
- Prontu? Gigi so deo Faustinu.
- Si prontu, - aiat rispostu dae s'atera parte Gigi, - Iscultet:
apo agatadu, in s'ala 'etza de sa domo, un'istatuedda chi nos at
aturdidu; presentat, in su pranu de subra, sa figura de sa natura
de s'òmine gai bene fata chi paret cosa bera. Vosté ca
si sapit de antigòrias fossi ischit it'est. Benzat a bustare cun
nois gai la 'idet e nd'arrejonamus, proite non semus tranchiglios
e cherimus ischire.
- Iscultami tue, - l'aia rispostu deo, - su ch'as agatadu podet
esser puru cosa meda interessante, ma l'abbaidamus istasero. A
bustare, mancari su cùmbidu m'istuzigat ca isco comente manigas
tue, non bi poto 'ennere. Oe ch'apo unu trataliu e tue l'ischis
cantu mi piaghet custu manigu, duncas nos bidimus istasero, eh.
- Ma benide chi ch'apo porcheddu fritu ammurtadu - aiat truncadu
Gigi, sighende: - e burrìda cun ateros manigos chi piaghent a
vosté. E poi devides bider cantas cosas licchìtas ischit
fagher Rosa e cant'est bona sa malvasia chi apo ispuntadu cando
so torradu dae continente.
- Bastat, bastat gai, - l'aia torradu 'eo, - mancari proes a mi
leare pro sa ula non bi poto 'ennere. Apo promissu de 'ustare
paris cun muzere mia e non poto. Nos bidimus istasero a su
friscu. - e aia serradu su telefono.
A sas chimbe de su sero che fia in domo de Gigi. Fossi mi fint
isettende acultzu a su portale cun s'iscuja de abbare sas
piantas e sos fiores de sa piata, ca apenas apo tzocadu cun
duos colpos, luego m'aiant abbertu pro mi fagher bintrare. Gigi e
Rosa, fint umpare, e comente si m'ant bidu addainantis chi aiant
torradu su portale, che piseddos chi si cherent fagher perdonare
calchi mancantzia dae sa mama e pro cussu si l'abbratzant e si la
basana, gai issos umpare m'aiant abbratzadu e basadu guasi
pianghende. Deo puru fia cummovidu. Ma no essende netzessariu su
faeddu pro narrer e ammustrare s'istima e su bene s'unu a
s'ateru, totos tres deo in mesu issoro, fimis 'intrados a intro
mudos.
Nos fimus setzidos in sa friscura de sa lòlla inue Rosa, che
bona mere de domo, aiat aparitzadu dulches sardos e cosa de
buffare in una mesighedda antiga, coberta da' una tiaza de linu
fata da' issa.
Amus manigadu dulches e bufadu arrejonende de comente fit andadu
su viaggiu in continente e de ateras cosas, ma 'idende chi nen
s'unu nen s'atera faghiat tzinnu in s'arrejonu a sa telefonada de
su manzanu, mi fia iscaradu e, mirende in cara a s'una e-a
s'ateru, lis aia preguntadu: - E tando, ite cosa est su chi bos
at ispantadu e postu in oriolu?
- Custa cosa est. - Aiat rispostu Gigi gruscendesi a una cova e
giuncu chi gighiat a costazu e boghende-nde dae intro de issa
un'ispetzia de matone chi, m'aiat postu addainanti subra sa
mesighedda.
Deo no isco ite cara apo fatu tando, cando, pro sa prima
'olta, aia bidu cussa meraviza antiga. Fossi apo allampionadu sos
ojos e mi fia abbaucadu mirendelu? Non nd'isco! M'ammento solu
de aer nadu, e fossi pius de una 'olta bellu, bellu, bellu.
Cust'ispetzie de matone, chi Gigi in sa telefonada de su manzanu
m'aiat nadu chi fit un'istatuedda, fit una raridade de
s'antighidade, a su mancu in Sardigna. E deo pessendebi e
girendemi-lu in manos pro lu poder abbaidare menzus, intendia chi
intro de me creschiat s'ispantu pessende a comente che podiat
esser giompidu a sa domo de Gigi chi, pro cantu nd'ischia deo, ne
isse e nen sos parentes suos in su passadu, si fint interassados de
custas cosas.
Fit unu brunzu nodidu - fossi, de su tempus de s'imperu romanu -
chi presentaiat in su pranu de subra, comente aiat nadu Gigi, sa
frigura de sa natura de s'omine, o beru siat "sa
minca", chi deo m'ammento de aer bidu in divescios logos in
Pompei picada in sa pedra. Pesat oto libras e tres unzas (3,352
Kg. circa), Rosa l'aiat pesadu cun su pesu de coghina e non fit
guastu in peruna parte. Pero in sa cara de nanti, presentaiat una
pestunta comente cussa chi abbarrat cando si nde 'ogat una punza,
e gighet istriaduras fines-fines chi pariant de calchina, fossi,
pizu de mare, ca assimizaiant a sas istriaduras de sas cotzas
marinas. Su fundu fit tupadu a 'oltiju e, pro cantu su sero
m'essera ingeniadu, fia ricurridu finas a una 'errina, non fia
resessidu a l'istuponare e, bidende chi no beniat bene, l'aia
postu subra sa mesighedda, boltende sa cara pro preguntare a
Gigi:
- Coment'est chi nda dadu 'olta propriu inoghe, custa cosa, inue
l'as agatadu?
- L'apo agatadu in sa parte 'etza de sa domo, in sa domo de tiu
Luisi, forrojende in mesu sa carramatzina pro agatare unu
parastaggiu cun tatzeris e truddas e unu ghindalu cun rucas e
fusos e ateras cosas, chi servint a Rosa pro parare un'aposentu
a s'antiga. - Aiat rispostu Gigi.
- Ma custa domo non fit de donnumannu tou? - Aia torradu a
preguntare deo.
- Nosse, fit de tiu Luisi, su frade de donnumannu. - Aiat
pretzisadu Gigi.
A custu puntu Rosa, chi pro totu s'ora no aiat abbertu laras e
deo fia ispantadu dae su mudimine sou, fit cherfida intrare in
s'arrejonu nelzende:
- E de tiu Luisi fint finas sas binzas e-i sos mendularios e
tantos ateros terrinos chi possidimus nois, proite, essende sogru
meu s'unicu parente de Gigi fizu solu, amus eredadu e connotu
totu nois. De tiu Luisi, sa bonanima de donnamanna mia e ateras
fèminas mannas de su 'ighinadu, cando mi fia fatta isposa,
naraiant chi fit un'òmine bellu e de modos delicados ma pero fit
malassortadu; proite, naraiant, si fit cojuadu tres boltas e tres
boltas fit abbarradu batiu. Ca sas muzeres chi aiat tentu fint
totus bellas, afabiles cun sos teracos e cun totus, e segnoras
de tratu cun sa zente chi, in domo issoro non mancaiat mai. Pero
totus fint mortas a pustis de su cojuu, in pagu tempus chena chi
nisciunu aeret potidu ischire de ite male fint mortas, a
sicadura. Narant puru, chi tiu Luisi assuconadu dae totus custas
mortes, cun totu chi aiat semper agatadu pasu cun bellas
picciocas, fizas a modu de familias de bona calidade, mancari,
sos poberos l'aerent giuiladu "bochi pobiddas", non
s'est cherfidu torrare a cojuare e est mortu batiu a
sessant'annos de edade, dae su dispiaghere pro sas bellesas de
sas muzeres chi ch'aiat interradu, e non pro maladia.
Deo aia iscultadu su contu chi Rosa aiat fatu de sa vida de tiu
Luisi e già s'idea mi narat ca, fossi, in sa malasorte de tiu
Luisi, pro calchi rejone chi nisciunu de nois connoschiat, bi
deviat bintrare s'istatuedda, e aia cherfidu sighire s'arrejonu,
pro ischire cantu pius possibile de su passadu de tiu Luisi, ma
s'ora si fit fata tarda.
S'ora si fit fata tarda pro me ca fia avetzu a rientrare chito a
domo pro chenare chito, e pro cussu mi nde fia pesadu
disponendemi a sa dispedida nelzende:
- Como deo mi ch'ando, torro cras cun pinzos adatos pro poder
istupponare su fundu de custa cosa ca chelzo abbaidare a s'ala de
intro puru. Pero como remuni-lu da' inoghe, proite che podet
benner atera zente, e no andat bene chi lu 'idant, ca sa zente est
pius mala chi non bona e pessat semper a su malu.
Rosa at leadu in manos su brunzu e, sigomente s'aposentu inue
colcaiant fit su pius acculzu, che l'at postu igue. E deo, a
pustis chi cun Gigi nos amus buffadu sa-'e s'istaffa. Mi che so
andadu.
Su d'infatu a sero a sa matessi ora fia tzochende su portale in
domo 'e Gigi. Ma pro cantu tzocaia, dae intro non s'intendiat
signale perunu. Fia pessende chi ch'esserent bessidos a calchi
logu e fia pro mi che furriare a domo, cando dae s'ala 'e intro
mi fit giompida sa 'oghe de Gigi:
- Chi est chi b'at?
- So deo o Gigi - aia rispostu.
- Ah!... Tiu Faustinu? Isetade pagu-pagu.
A pustis de un'iscuta Gigi aiat abbertu su portale e deo fia
bintradu a intro. Fit in pigiama e babbucias, cun sos ojos
ufiados e sonnigosos comente chie trabagliat a de notte e
caminaiat a s'imbola-imbola che un'imbreagu. Su 'e l'aer bidu in
cuss'istadu m'at postu in pessamentu e timende chi isse o
Rosa s'esserat sentidu male l'aia preguntadu:
- It'est chi tenes? It'at cumbinadu?
- E!... su ch'est costadu, no est una cosa fea, ma
benzat,
benzat a intro ca bi lu conto - m'aiat rispostu Gigi.
Intro nos fimis setzidos in sa lolla, Rosa non bi fit e non
s'intendiat mancu in s'aposentu fatende fainas, e deo l'aia
preguntadu:
- E tando, it'at costadu? E Rosa inue ch'est?
- Est ancora colcada, - m'aiat rispostu Gigi istirendesi e
caschende in su mentres chi, si nde fit pesende pro narrer: -
iscujademi, ma mi chelzo ijucare sa cara pro mi catzare su sonnu,
tenzat unu pagu de pascescia, già torro luego.
Cando torreit posca de una deghina de minutos, deo, ca in
s'interis m'aia bufadu una ridotta 'e malvasia e nd'aia pienu
ateras duas, cumbide-nde una a isse, l'aia ispronadu: - tocca ,
bufa e contami it'at sutzessu, e m'aiat contadu:
- Iscultet: istanotte in domo nostra che deviant esser sos
diaulos. Cando deiris sero vosté si ch'est andadu, nois, ca no
aimis gana de chenare, no semus colcados. Est 'istadu posca de
una mesoreta chi che fimus in su letu, mi so abbizzadu chi Rosa
fit pistighinzosa e deo aia caldu meda, comente ch'aere gitu su
fogu subra. Ap'atzesu sa lughe, e mi nde so pesadu pro abberrer
sa janna e pro m'ispozare ca gai mi pariat de aer unu pagu prus
friscu. Cando so torradu a mi colcare apo bidu chi rosa puru fit
nuda e si m'abbaidat riende; tot'in una mi so sentidu fojosu
coment'e mai, e comente mai apo disizadu a rosa chi mi pariat pru
galana de comente l'apo semper bida e sentende-mi, cun su matessi
afannu e sa matessi tremula de cando l'aia basada sa prima
'olta, l'apo abbratzada pro la carignare. Rosa innantis s'est
lassada carignare, e posca a comintzadu issa a carignare a mie
cun delicadesa e anfanìa de sa cale non la creia capatze; e,
comente a bestias malas a atatare e chena frenos inibidores, deo
e issa pro tota canta sa note nos semus betados a pare, nos semus
istimados imbozados dae unu piaghere chi creschiat semper de
pius, chi non faghet a lu narrere. A s'avreschida mi nde so
pesadu ca aia bisonzu de andare a su bagnu, ma illonghendemi pro
abbaidare s'ora in s'iveglia chi est subra de su comò,
nd'ap'imboladu in terra s'istatuedda, chi Rosa aiat postu resente
s'iveglia, e pro no m'ingrusciare che l'apo 'ogada a foras de
s'apposentu cun sos pes; como est igue in terra, afaca a sa
pedriscia.
Cando so torrad'a 'intrare a s'apposentu Rosa fit drommida e deo
puru mi so torradu a colcare e apo drommidu finas a cando no est
bennidu vosté. Custu est totu cantu su chi est costadu. Como
nademi ois : ite nde pessades?
Intesu su contu de su note dai Gigi, mi pariat ch'esserat a
perder tempus a li dare una risposta a sa domonda chi isse m'aiat
postu, "ite nde pessades?".
Su suspettu chi mi fit asciad'a conca su note innantis, cando
rosa, aiat contadu, pro l'aer ischidu dae sa donnamanna, su chi
ischiat de sa vida de tiu Luisi, como pro me fit guasi una
seguria, e s'idea chi fimis nois sos primos a ischire cosas chi
ateros non connoschiant, mi morigat in conca ispinghendemi comente
unu dialu a un'ispiridadu, pro mi movere. Mi nde fia pesadu e
coglida dae terra s'istatuedda, in pagos minutos, agiuendemi cun unu iscappeddu de butaju pro che minter s'istuppa o sos
chìscios in sas dogas, chi m'aia gitu dae domo, aia istuponadu
su fundu. Intro b'aiat una pergamena arrotulada e ligada cun unu cantu de randa de cussa chi sas fèminas impitant pro
ondrare sas bunneddas.
A-i custu puntu, unu passu lezeru e unu fiagu bellu, de cosa
profumada, aiat custrintu a mie e-a Gigi a nos boltare. Fit Rosa,
imboligada in una vestaglia de seda longa finas a pes, cun sa
cara unu pagu tirada, ma allegra, cuntenta. Si fit acultziada
pro nos saludare, meravizada de s'ora; ma cando aia nadu chi fia
pro legere sa pergamena ch'aiamus agatadu intro de s'istatuedda,
fit andada a si setzere a costazu de Gigi e cun unu bratzu in
coddos e-i sa manu intro sa manu de isse, mes'assuconada, fit
ispetende chi deo aere legidu su chi, fossi, iscopiaiada
un'arcanu.
Cunfesso chi su coro mi tzocaiat che porcheddu in sacu e mi
tremiant sas manos e-i sa 'oghe cando, isvoligada sa pergamena, aia
comintzadu a legere: "Luisi de su coro meu, deo so molzende
de russete e tenzo sas oras contadas; ma pro s'istima ch'amus
apidu s'una pro s'ateru e nos at mantesu ligados pro tempus meda
de sa vida nostra, ti mando custa prenda chi possedo pro su preju tou e de chie t'at a istimare a pustis de me. Mi l'aiat integrada
donnamanna mia, chi l'aiat apida dae donnamanna sua, pro esser
deo su cuntentu de s'òmine chi m'aeret istimadu tota sa vida e
pro l'istrinare, cando essera 'istada betza e in paghe cun sos
apetitos de su coro, a una neta chi m'aeret mustradu
afetzione. Custu non l'at cherfidu Deus e deo so molzende de
russete e tenzo sas oras contadas. Ponela in punta a su letu inue
colcas po su tempus ch'est piena sa luna; poi furriachela a
s'imbesse. Si faghes de cussa manera, fintzas a sa 'etzesa as a
poder istrinare a chie istimas e dae chie istimas retzire, totu
su pretziu chi s'istima donat. Ma mira! Chi si non faghes de
cussa manera; as a esser su mortore de chie istimas, e chie
istimas, at a morrer de piaghere a sicadura. Bruja cust'iscritu
pro chi nemos iscat. E potas aer tue tota sa bona sorte chi, su
destinu at negadu a nois duos. Adiosu coro meu. Adiosu nos amus a
bider in s'ateru mundu, inue nemos morit de russete. Adiosu
Lilla tua."
No fimis abbaidende a pare, deo, Gigi e Rosa, e tot'e tres
gighiamus sos ojos umidados dae sas lagrimas. Pustis cando a
tot'e tres fit passadu su murighinzu de s'anima provocadu dae sa
letura, deo aia nadu: - Custu est unu bellu contu de istima e de
morte, chi faghet a cumprendere totu su ch'est costadu a tiu
Luisi in su tempus sou, e su ch'est sutzessu istanote a bois
duos.
Posca, pesadu, comente ch'essera in pessamentu pro cantu fia pro
fagher, aia allutu unu lominu e aia postu fogu a sa pergamena. E
gai, Lilla puru fit accuntentada. - Lilla, chie fit? - Posca
leada s'istatuedda in manos aia preguntadu a Gigi e-a Rosa: - E
de custa, como ite nde faghimos?
A sa pregunta, rosa, cun sas manos addainanti coment'e ch'esserant
sas farrancas de unu atu, aiat fatu duos passos longos e
istratzadu mi ch'at s'istatuedda dae manos. A pustis,
istringhendesi s'istatuedda a su sinu cun sos bratzos a rughe,
riendesi-nde aiat rispostu:
- Custa l'allogo deo pro caligunu bisonzu in domo; non s'ischit
mai. Tiu Luisi, in su chelu che siat, no aiat legidu s'iscritu
e pro cussu aiat penadu meda. Nois pero como ischimos cando e
comente la ponnere. Abbarret tranchigliu tiu Faustinu,
s'istatuedda est in manos bonas.
Aia miradu a Gigi cun un'asciada de coddos e unu risigheddu de
imbidia; no, non tenia peruna duda. S'istatuedda fit in manos
bonas, in manos de cussa birbantatza de Rosa chi, aiat cumpresu
s'arcanu.
(Versione originale in limba
campidanesa)
indice
|