CONTOS E PARISTORIAS

indice

Nemos at ischidu mai de ite male fint mortasa
de
Faustinu Onnis
(1° Premiu Othieri 1978)
«Boltatu in logudoresu dae Paser (Othieri) »

(Versione originale in limba campidanesa)

 

In su mundu bi at, e-a boltas cumbinant, cosas chi s'òmine non cumprendet. Esistint àrchidos cuados a connoschentzia de pagos e-a sos cales òmines medas non crene, proite dae semper los ant imparados a non bi crere. E puru, dogni die, sos òmines si movent e faghent cosas, chi fossi, non dipendent dae sa voluntade issoro, ma ebbia las faghent e non si preguntant proite.
Custu est su contu de una de cussas cosas de non crere.
Deo e Gigi, mancari tra nois b'apat una diferentzia manna de edade e mi nelzat tiu, semus 'istados semper amigos.
Antzis pius de amigos; tantu chi a da chi s'est cojuadu m'at cherfidu a testimonzu in cheja e in su pranzu, tenzende contu ch'est orfanu, m'at cherfidu a costazu a sa dresta sua in contu de babbu. E pro su tempus, unu mese, chi est abbarradu in continente pro fagher bider e connoscher a s'isposa comente si vivet foras de Sardigna e pro s'ispassiare, l'apo tentu contu sa domo.
Dae su viaggiu cun sa pobidda, sun torrados unu mese die pius, die mancu, e deo, pessende, ca sun cojuados noos e si devent gosare de su comintzu de sa vida in cumone e timende pro cussu de los istrobbare, ancora non so andadu pro sa visita ch'in logu nostru si costumat de fagher a sos cojuados noos cando torrant a domo issoro.
Mannu est 'istadu, duncas, s'ispantu meu cando, gioja passada a ora de sa degh'e mesa - eo fia infischende in s'ispidu unu trataliu cun fitas de lardu pro l'arrustire a fogu fatu de sidas de sarmentu e intro de me tenia su famine fatu pro lu mandigare cun pane modde e olia - sa pobidda mia dae intro s'aposentu inue fit ispiuerende sa mobilia, s'est acerada pro mi giuilare:
- Fausinu, beni, chi ch'est Gigi in su telefono chi ti cheret arrejonare e cumbidare a bustare cun issos:
- Eh no! Oe at isbagliadu. - Aia rispostu deo abbaidende sa fèmina mia. - Oe bustamus car'a pare deo e tue. - E so andadu a rispondere.
- Prontu? Gigi so deo Faustinu.
- Si prontu, - aiat rispostu dae s'atera parte Gigi, - Iscultet: apo agatadu, in s'ala 'etza de sa domo, un'istatuedda chi nos at aturdidu; presentat, in su pranu de subra, sa figura de sa natura de s'òmine gai bene fata chi paret cosa bera. Vosté ca si sapit de antigòrias fossi ischit it'est. Benzat a bustare cun nois gai la 'idet e nd'arrejonamus, proite non semus tranchiglios e cherimus ischire.
- Iscultami tue, - l'aia rispostu deo, - su ch'as agatadu podet esser puru cosa meda interessante, ma l'abbaidamus istasero. A bustare, mancari su cùmbidu m'istuzigat ca isco comente manigas tue, non bi poto 'ennere. Oe ch'apo unu trataliu e tue l'ischis cantu mi piaghet custu manigu, duncas nos bidimus istasero, eh.
- Ma benide chi ch'apo porcheddu fritu ammurtadu - aiat truncadu Gigi, sighende: - e burrìda cun ateros manigos chi piaghent a vosté. E poi devides bider cantas cosas licchìtas ischit fagher Rosa e cant'est bona sa malvasia chi apo ispuntadu cando so torradu dae continente.
- Bastat, bastat gai, - l'aia torradu 'eo, - mancari proes a mi leare pro sa ula non bi poto 'ennere. Apo promissu de 'ustare paris cun muzere mia e non poto. Nos bidimus istasero a su friscu. - e aia serradu su telefono.
A sas chimbe de su sero che fia in domo de Gigi. Fossi mi fint isettende acultzu a su portale cun s'iscuja de abbare sas piantas e sos fiores de sa piata, ca apenas apo tzocadu cun duos colpos, luego m'aiant abbertu pro mi fagher bintrare. Gigi e Rosa, fint umpare, e comente si m'ant bidu addainantis chi aiant torradu su portale, che piseddos chi si cherent fagher perdonare calchi mancantzia dae sa mama e pro cussu si l'abbratzant e si la basana, gai issos umpare m'aiant abbratzadu e basadu guasi pianghende. Deo puru fia cummovidu. Ma no essende netzessariu su faeddu pro narrer e ammustrare s'istima e su bene s'unu a s'ateru, totos tres deo in mesu issoro, fimis 'intrados a intro mudos.
Nos fimus setzidos in sa friscura de sa lòlla inue Rosa, che bona mere de domo, aiat aparitzadu dulches sardos e cosa de buffare in una mesighedda antiga, coberta da' una tiaza de linu fata da' issa.
Amus manigadu dulches e bufadu arrejonende de comente fit andadu su viaggiu in continente e de ateras cosas, ma 'idende chi nen s'unu nen s'atera faghiat tzinnu in s'arrejonu a sa telefonada de su manzanu, mi fia iscaradu e, mirende in cara a s'una e-a s'ateru, lis aia preguntadu: - E tando, ite cosa est su chi bos at ispantadu e postu in oriolu?
- Custa cosa est. - Aiat rispostu Gigi gruscendesi a una cova e giuncu chi gighiat a costazu e boghende-nde dae intro de issa un'ispetzia de matone chi, m'aiat postu addainanti subra sa mesighedda.
Deo no isco ite cara apo fatu tando, cando, pro sa prima 'olta, aia bidu cussa meraviza antiga. Fossi apo allampionadu sos ojos e mi fia abbaucadu mirendelu? Non nd'isco! M'ammento solu de aer nadu, e fossi pius de una 'olta bellu, bellu, bellu.
Cust'ispetzie de matone, chi Gigi in sa telefonada de su manzanu m'aiat nadu chi fit un'istatuedda, fit una raridade de s'antighidade, a su mancu in Sardigna. E deo pessendebi e girendemi-lu in manos pro lu poder abbaidare menzus, intendia chi intro de me creschiat s'ispantu pessende a comente che podiat esser giompidu a sa domo de Gigi chi, pro cantu nd'ischia deo, ne isse e nen sos parentes suos in su passadu, si fint interassados de custas cosas.
Fit unu brunzu nodidu - fossi, de su tempus de s'imperu romanu - chi presentaiat in su pranu de subra, comente aiat nadu Gigi, sa frigura de sa natura de s'omine, o beru siat "sa minca", chi deo m'ammento de aer bidu in divescios logos in Pompei picada in sa pedra. Pesat oto libras e tres unzas (3,352 Kg. circa), Rosa l'aiat pesadu cun su pesu de coghina e non fit guastu in peruna parte. Pero in sa cara de nanti, presentaiat una pestunta comente cussa chi abbarrat cando si nde 'ogat una punza, e gighet istriaduras fines-fines chi pariant de calchina, fossi, pizu de mare, ca assimizaiant a sas istriaduras de sas cotzas marinas. Su fundu fit tupadu a 'oltiju e, pro cantu su sero m'essera ingeniadu, fia ricurridu finas a una 'errina, non fia resessidu a l'istuponare e, bidende chi no beniat bene, l'aia postu subra sa mesighedda, boltende sa cara pro preguntare a Gigi:
- Coment'est chi nda dadu 'olta propriu inoghe, custa cosa, inue l'as agatadu?
- L'apo agatadu in sa parte 'etza de sa domo, in sa domo de tiu Luisi, forrojende in mesu sa carramatzina pro agatare unu parastaggiu cun tatzeris e truddas e unu ghindalu cun rucas e fusos e ateras cosas, chi servint a Rosa pro parare un'aposentu a s'antiga. - Aiat rispostu Gigi.
- Ma custa domo non fit de donnumannu tou? - Aia torradu a preguntare deo.
- Nosse, fit de tiu Luisi, su frade de donnumannu. - Aiat pretzisadu Gigi.
A custu puntu Rosa, chi pro totu s'ora no aiat abbertu laras e deo fia ispantadu dae su mudimine sou, fit cherfida intrare in s'arrejonu nelzende:
- E de tiu Luisi fint finas sas binzas e-i sos mendularios e tantos ateros terrinos chi possidimus nois, proite, essende sogru meu s'unicu parente de Gigi fizu solu, amus eredadu e connotu totu nois. De tiu Luisi, sa bonanima de donnamanna mia e ateras fèminas mannas de su 'ighinadu, cando mi fia fatta isposa, naraiant chi fit un'òmine bellu e de modos delicados ma pero fit malassortadu; proite, naraiant, si fit cojuadu tres boltas e tres boltas fit abbarradu batiu. Ca sas muzeres chi aiat tentu fint totus bellas, afabiles cun sos teracos e cun totus, e segnoras de tratu cun sa zente chi, in domo issoro non mancaiat mai. Pero totus fint mortas a pustis de su cojuu, in pagu tempus chena chi nisciunu aeret potidu ischire de ite male fint mortas, a sicadura. Narant puru, chi tiu Luisi assuconadu dae totus custas mortes, cun totu chi aiat semper agatadu pasu cun bellas picciocas, fizas a modu de familias de bona calidade, mancari, sos poberos l'aerent giuiladu "bochi pobiddas", non s'est cherfidu torrare a cojuare e est mortu batiu a sessant'annos de edade, dae su dispiaghere pro sas bellesas de sas muzeres chi ch'aiat interradu, e non pro maladia.
Deo aia iscultadu su contu chi Rosa aiat fatu de sa vida de tiu Luisi e già s'idea mi narat ca, fossi, in sa malasorte de tiu Luisi, pro calchi rejone chi nisciunu de nois connoschiat, bi deviat bintrare s'istatuedda, e aia cherfidu sighire s'arrejonu, pro ischire cantu pius possibile de su passadu de tiu Luisi, ma s'ora si fit fata tarda.
S'ora si fit fata tarda pro me ca fia avetzu a rientrare chito a domo pro chenare chito, e pro cussu mi nde fia pesadu disponendemi a sa dispedida nelzende:
- Como deo mi ch'ando, torro cras cun pinzos adatos pro poder istupponare su fundu de custa cosa ca chelzo abbaidare a s'ala de intro puru. Pero como remuni-lu da' inoghe, proite che podet benner atera zente, e no andat bene chi lu 'idant, ca sa zente est pius mala chi non bona e pessat semper a su malu.
Rosa at leadu in manos su brunzu e, sigomente s'aposentu inue colcaiant fit su pius acculzu, che l'at postu igue. E deo, a pustis chi cun Gigi nos amus buffadu sa-'e s'istaffa. Mi che so andadu.
Su d'infatu a sero a sa matessi ora fia tzochende su portale in domo 'e Gigi. Ma pro cantu tzocaia, dae intro non s'intendiat signale perunu. Fia pessende chi ch'esserent bessidos a calchi logu e fia pro mi che furriare a domo, cando dae s'ala 'e intro mi fit giompida sa 'oghe de Gigi:
- Chi est chi b'at?
- So deo o Gigi - aia rispostu.
- Ah!... Tiu Faustinu? Isetade pagu-pagu.
A pustis de un'iscuta Gigi aiat abbertu su portale e deo fia bintradu a intro. Fit in pigiama e babbucias, cun sos ojos ufiados e sonnigosos comente chie trabagliat a de notte e caminaiat a s'imbola-imbola che un'imbreagu. Su 'e l'aer bidu in cuss'istadu m'at postu in pessamentu e timende chi isse o Rosa s'esserat sentidu male l'aia preguntadu:
- It'est chi tenes? It'at cumbinadu?
- E!... su ch'est costadu, no est una cosa fea, ma… benzat, benzat a intro ca bi lu conto - m'aiat rispostu Gigi.
Intro nos fimis setzidos in sa lolla, Rosa non bi fit e non s'intendiat mancu in s'aposentu fatende fainas, e deo l'aia preguntadu:
- E tando, it'at costadu? E Rosa inue ch'est?
- Est ancora colcada, - m'aiat rispostu Gigi istirendesi e caschende in su mentres chi, si nde fit pesende pro narrer: - iscujademi, ma mi chelzo ijucare sa cara pro mi catzare su sonnu, tenzat unu pagu de pascescia, già torro luego.
Cando torreit posca de una deghina de minutos, deo, ca in s'interis m'aia bufadu una ridotta 'e malvasia e nd'aia pienu ateras duas, cumbide-nde una a isse, l'aia ispronadu: - tocca , bufa e contami it'at sutzessu, e m'aiat contadu:
- Iscultet: istanotte in domo nostra che deviant esser sos diaulos. Cando deiris sero vosté si ch'est andadu, nois, ca no aimis gana de chenare, no semus colcados. Est 'istadu posca de una mesoreta chi che fimus in su letu, mi so abbizzadu chi Rosa fit pistighinzosa e deo aia caldu meda, comente ch'aere gitu su fogu subra. Ap'atzesu sa lughe, e mi nde so pesadu pro abberrer sa janna e pro m'ispozare ca gai mi pariat de aer unu pagu prus friscu. Cando so torradu a mi colcare apo bidu chi rosa puru fit nuda e si m'abbaidat riende; tot'in una mi so sentidu fojosu coment'e mai, e comente mai apo disizadu a rosa chi mi pariat pru galana de comente l'apo semper bida e sentende-mi, cun su matessi afannu e sa matessi tremula de cando l'aia basada sa prima 'olta, l'apo abbratzada pro la carignare. Rosa innantis s'est lassada carignare, e posca a comintzadu issa a carignare a mie cun delicadesa e anfanìa de sa cale non la creia capatze; e, comente a bestias malas a atatare e chena frenos inibidores, deo e issa pro tota canta sa note nos semus betados a pare, nos semus istimados imbozados dae unu piaghere chi creschiat semper de pius, chi non faghet a lu narrere. A s'avreschida mi nde so pesadu ca aia bisonzu de andare a su bagnu, ma illonghendemi pro abbaidare s'ora in s'iveglia chi est subra de su comò, nd'ap'imboladu in terra s'istatuedda, chi Rosa aiat postu resente s'iveglia, e pro no m'ingrusciare che l'apo 'ogada a foras de s'apposentu cun sos pes; como est igue in terra, afaca a sa pedriscia.
Cando so torrad'a 'intrare a s'apposentu Rosa fit drommida e deo puru mi so torradu a colcare e apo drommidu finas a cando no est bennidu vosté. Custu est totu cantu su chi est costadu. Como nademi ois : ite nde pessades?
Intesu su contu de su note dai Gigi, mi pariat ch'esserat a perder tempus a li dare una risposta a sa domonda chi isse m'aiat postu, "ite nde pessades?".
Su suspettu chi mi fit asciad'a conca su note innantis, cando rosa, aiat contadu, pro l'aer ischidu dae sa donnamanna, su chi ischiat de sa vida de tiu Luisi, como pro me fit guasi una seguria, e s'idea chi fimis nois sos primos a ischire cosas chi ateros non connoschiant, mi morigat in conca ispinghendemi comente unu dialu a un'ispiridadu, pro mi movere. Mi nde fia pesadu e coglida dae terra s'istatuedda, in pagos minutos, agiuendemi cun unu iscappeddu de butaju pro che minter s'istuppa o sos chìscios in sas dogas, chi m'aia gitu dae domo, aia istuponadu su fundu. Intro b'aiat una pergamena arrotulada e ligada cun unu cantu de randa de cussa chi sas fèminas impitant pro ondrare sas bunneddas.
A-i custu puntu, unu passu lezeru e unu fiagu bellu, de cosa profumada, aiat custrintu a mie e-a Gigi a nos boltare. Fit Rosa, imboligada in una vestaglia de seda longa finas a pes, cun sa cara unu pagu tirada, ma allegra, cuntenta. Si fit acultziada pro nos saludare, meravizada de s'ora; ma cando aia nadu chi fia pro legere sa pergamena ch'aiamus agatadu intro de s'istatuedda, fit andada a si setzere a costazu de Gigi e cun unu bratzu in coddos e-i sa manu intro sa manu de isse, mes'assuconada, fit ispetende chi deo aere legidu su chi, fossi, iscopiaiada un'arcanu.
Cunfesso chi su coro mi tzocaiat che porcheddu in sacu e mi tremiant sas manos e-i sa 'oghe cando, isvoligada sa pergamena, aia comintzadu a legere: "Luisi de su coro meu, deo so molzende de russete e tenzo sas oras contadas; ma pro s'istima ch'amus apidu s'una pro s'ateru e nos at mantesu ligados pro tempus meda de sa vida nostra, ti mando custa prenda chi possedo pro su preju tou e de chie t'at a istimare a pustis de me. Mi l'aiat integrada donnamanna mia, chi l'aiat apida dae donnamanna sua, pro esser deo su cuntentu de s'òmine chi m'aeret istimadu tota sa vida e pro l'istrinare, cando essera 'istada betza e in paghe cun sos apetitos de su coro, a una neta chi m'aeret mustradu afetzione. Custu non l'at cherfidu Deus e deo so molzende de russete e tenzo sas oras contadas. Ponela in punta a su letu inue colcas po su tempus ch'est piena sa luna; poi furriachela a s'imbesse. Si faghes de cussa manera, fintzas a sa 'etzesa as a poder istrinare a chie istimas e dae chie istimas retzire, totu su pretziu chi s'istima donat. Ma mira! Chi si non faghes de cussa manera; as a esser su mortore de chie istimas, e chie istimas, at a morrer de piaghere a sicadura. Bruja cust'iscritu pro chi nemos iscat. E potas aer tue tota sa bona sorte chi, su destinu at negadu a nois duos. Adiosu coro meu. Adiosu nos amus a bider in s'ateru mundu, inue nemos morit de russete. Adiosu Lilla tua."
No fimis abbaidende a pare, deo, Gigi e Rosa, e tot'e tres gighiamus sos ojos umidados dae sas lagrimas. Pustis cando a tot'e tres fit passadu su murighinzu de s'anima provocadu dae sa letura, deo aia nadu: - Custu est unu bellu contu de istima e de morte, chi faghet a cumprendere totu su ch'est costadu a tiu Luisi in su tempus sou, e su ch'est sutzessu istanote a bois duos.
Posca, pesadu, comente ch'essera in pessamentu pro cantu fia pro fagher, aia allutu unu lominu e aia postu fogu a sa pergamena. E gai, Lilla puru fit accuntentada. - Lilla, chie fit? - Posca leada s'istatuedda in manos aia preguntadu a Gigi e-a Rosa: - E de custa, como ite nde faghimos?
A sa pregunta, rosa, cun sas manos addainanti coment'e ch'esserant sas farrancas de unu atu, aiat fatu duos passos longos e istratzadu mi ch'at s'istatuedda dae manos. A pustis, istringhendesi s'istatuedda a su sinu cun sos bratzos a rughe, riendesi-nde aiat rispostu:
- Custa l'allogo deo pro caligunu bisonzu in domo; non s'ischit mai. Tiu Luisi, in su chelu che siat, no aiat legidu s'iscritu e pro cussu aiat penadu meda. Nois pero como ischimos cando e comente la ponnere. Abbarret tranchigliu tiu Faustinu, s'istatuedda est in manos bonas.
Aia miradu a Gigi cun un'asciada de coddos e unu risigheddu de imbidia; no, non tenia peruna duda. S'istatuedda fit in manos bonas, in manos de cussa birbantatza de Rosa chi, aiat cumpresu s'arcanu.

(Versione originale in limba campidanesa)

indice

ilquintomoro