CONTOS E PARISTORIAS
indice
Giariscuru-Chiaroscuro
de
Grazia Deledda
«boltadu in sardu dae Paser (Othieri»
Fit unu bell’òmine, - altu, agile, cun sa cara bruna e rapatze de unu pitzinnu arabu, - e pariat sìncheru cantu su passadu sou fit feu e bolluzadu. Ma a l’intender contada da’ isse, sa vida sua, aiat unu sabore guasi romanticu.
Sètzidu in su banchitu chi sa padrona ‘e domo sua cun coidadu aiat postu foras de sa janna apenas chi at distintu sa fregura sua in fundu a sa piata illuinada dae sa luna, cun sos bratzos nevosos a rughe in petorras, s’anca destra imboligada a sa manca, ogni tantu si ‘oltaiada cara a su muru pro ruspire, nde pesaiat sa cara bruna inue su biancu de sas dentes e de sos ojos mannos e nieddos lughiat finas a s’iscuru, e contaiada.
Sa ‘oghe sua fit àltera. Isse su contu lu faghiat a sa fémina sètzida in sa pedriscia ‘e su jannile e chi l’iscultaiat ammajada, ma asciaiat sa ‘oghe in manera chi l’aerent intesu finamentra sos bighinos arrumbados inoghe e in cuddae a sos carros boidos biancos de calchina, o a fiotu in mesu ‘e sa piata, in su fundu ‘e sa cale si pesaiat unu monte chi pariat de mammaru.
Ma sos bighinos non li daiant pius atentu (aiant intesu tantas boltas sos contos suos), e a preferentzia faghiant corona a Sidòre, unu mastru e muru chi fit finas padronu de unu furru de calchina e lis daiat sa merce de trasportare cun sos carros.
- Ma ite ti cres, Sabé, - naraiat s’istranzu, - chi sa familia mia est una famiglia cale-si-siat? Est fossi sa prima de sa ‘idda mia: bae e pregunta si non bi crese. Babbu meu a benes e dinari, e si cheret podet fagher a mancu de saludare su pìscamu, dae cantu est ricu e indipendente. E mama mia? Est bianca, bella, no asciat mai sa ‘oghe, e totu sas fèminas la chircant ca est fèmina sabia e dat semper bonos cussizos. Issa ischit finas iscriere, mancari siat una femina a s’antiga. Frades mios si sun cojuados totus cun fèminas ricas: nois b’amus una corte manna cantu custa piata, coberta dae unu bèrgulu chi paret su chelu e maju cando b’at calchi nue, dae cantu est bellu e friscu. Non ti naro sa roba chi b’amus in domo: a bisu meu est pius sa cosa chi mama mia dat a sos poberos che-i cussa chi possidit su sindigu ‘ostru...
- Ma ite se nende, Càralu? In veridade mia, mancu in ateras partes de su mundu b’at zente gai rica de dare sa roba ‘e don Giame pro limusina!
Ma Càralu fit istadu finas in sas ateras partes de su mundu.
- Tue ‘ista muda, bucca ‘e joga! Ite nd’ischis tue? Ca possidis una domita e unu putu chen’abba cres de poder giudicare sa roba anzena? Nemmancu su primu diaulu ‘e su mundu est capatze a bogare su ‘inari chi at babbu meu. In America su ‘inari gia b’est, est beru, ma sa roba costat cara e tue ispendes pius de su chi ‘alanzas. E inue est sa
cumbenienzia tando? In domo mia invece sas provistas bi sunu a muntones, e su ‘inari babbu lu ponet a un’ala. Custu si narat a esser ricu. Est pro cussu chi babbu meu est rispetadu comente unu re. Cando su sero isse si setzit in sa cadrina suta su bèrgulu, cun mama mia a costazu, inghiriadu dae connadas mias, sos piseddos e-i sas teracas, proen a si mustrare sos de sa Corte Reale, si est pius bella de gai!
Dùncas, ti fia nende, sa ruina mia est istada su-e mi cherrer cojuare cun una pitzinna pobera. Fit alta, bella, rassa, però: bi nd’aiat de ite cossolare unu cristianu!
Sabéra, minudedda e lanza, de nou proaiat a protestare.
- Sas fèminas de sa ‘idda tua sun totu nieddas che-i su trumentu de s’iferru.
- Tue ‘ista muda, ispidu de Giudeu! S’isposa mia fit bianca e bella. Viviat sola che-a tie, in una domo fora ‘e manu, cun d’una ventana bascia chena inferriada. Unu notte deo mi so arrumbadu ai cussa ventana, gai, pro gustu meu e tot’in una ch’est ruta intro s’aposentu e deo fatu sou. Sa pitzinna fit colcada in su letu. Issa nelzeit chi aiat abboghinadu: deo non mi nde so abbistu. E poi si aiat apidu abboghinadu abberu calicunu l’aiat intesa. De badas li nelzei: si cheres nos cojuamus crasa. Issa andeit a su pretore e mi denuntzieit, nelzeit chi ch’aia imboladu intro sa ventana e chi l’aia tupadu sa ‘ucca cun unu mucaloru, e ateras e ateras faulas. Poi ritireit sa denuntzia, nelzende chi non mi cheriat arruinare, e pagheit finas sas ispesas, dughentos francos bellos coment’e dughentos anghelos de su chelu. Deo nelzei a babbu meu: pagamus nois, custas ispesas. Ma babbu rispondeit: «Si pagamus nois, tando totus an’a narrer chi ses reu; bella figura bi faghes!». Tando mama mi dimandeit: «Ses reu o nono? Si tue naras chi emmo semus prontos a pagare». Deo nelzei chi nono, e ite diaulu?
Nara unu pagu Sabéra, si deo m’essera cumportadu comente naraiat sa pitzinna, issa nd’aiat ritiradu sa denuntzia e pagadu sas ispesas?
Sa padrona ‘e domo suspireidi:
- Si ti cheriat bene!... Sa fèmina e semper fèmina.
- Una balla chi bos trapasset sa careta a totu cantas! A l’ischis ite ti naro? S’omine trabagliat tota sa chida pro sa fèmina, e est istadu su Segnore a comintzare gai: isse at aparitzadu su mundu e fatu s’òmine, totu pro sa fèmina! E gai deo posca de cussu fatu apo nadu: malaitas totu sas fèminas! E mi che so partidu in America. So partidu chena unu soddu in busciacca, a l’ischis, comente un’emigradu; proite babbu meu non mi deit mancu una sisina, e deo piusprestu che furare in domo mia e dare custu dispiaghere a mama, menzus mi fia impicadu. Andei a trabagliare in su cantiere de su Canale de Panama. Ite tempos feos, sorre mia! Fia custrintu a vivere in una barraca cun ateros tres individos de sa ‘idda mia, tres disisperados chi buscadu su soddu che lu ponian intro ‘e unu sacheddu che-i sos pedidores. Fin tres sacheddos minores intro ‘e unu mannu: in totu setighentos francos. Ogni tantu cussos tres petzentes contaiant su ‘inari issoro, e cando si deviant istejare pro andare a trabagliare unu de issos a turnu restaiat a bardia ‘e su siddadu de su re de Ispagna! Deo mi nde riia, ammentendemi chi una ‘olta mama mia aiat unu bigliete de milli francos e issa lu creiat de chimbanta.
Una die deo gighia sa
frebba, cussu malannu chi ancora mi trummentat; e mi lasseint solu in sa barraca. Andeint atesu, no isco a inue, a s’iferru chi los ingullat. Deo mi sentia menzus e so rientradu a trabagliare: ite devia pudrigare intro ‘e igue pro tentare su ‘inari issoro? Fat’istat chi sa die apo brigadu cun su capu iscuadra, e in su mamentu, no essende deo un’òmine de retzire umiliasciones, piantei totu e mi ch’andei. Mi ch’andei in Brasile, cun s’isperantzia de agatare trabagliu. In su fratempus cussos tres argas de muntonalzu a l’ischis ite ant fatu? Ant telegrafadu e iscritu a babbu meu, nende chi ‘eo lis aia furadu su sacu! Isse promiteit de pagare bastet chi deo aere acunsentidu. Ma figuradi si ‘eo podia acunsentire! Est chi fia malaidu; si nono aia chircadu cussos tres pro los ispilire che puddighinos. Torrei mesu mortu a bidda e pro cuss’istoria cantos guais mi tocheit de passare! Mama mia, coro ‘e mele, naraiat: «Cussos malefadados ant rejone de si la leare cun tegus, fizu meu; si tue no aias abbandonadu sa barraca sos ladros non ch’aiant potidu furare su sacu. Dùncas pagamusu!». Ma babbu meu naraiat: «Si nois pagamus est comente a narrer chi est Càralu chi ch’at furadu su sacu. Tue che l’as furadu o nono?». Deo naraia: «Nono e nono». A s’ultimu non nde podia pius e so torradu a partire. Pius ap’a torrare a bidda mia: est unu logu de iferru. Como so inoghe e chisto ‘ene, so tranchigliu, rispetadu, apo unu bonu impiegu, chefendelu mi dia cojuare cun sa prima pitzinna de sa ‘idda... Ite chelzo de piusu?
Sa fèmina iscultaiat carilija chena movere una tudda, mirendelu cun ojos mannos e malinconicos de isciau. No isse non naraiat faulas... Solu issa ancora no ischiat cale fit su bonu impiegu de Càralu. Isse ch’essiat su manzanu a bon’ora, torraiat su mesudie, che torraiat a bessire e torraiat su sero a tardu; cando non colaiat su note foras de domo. Manigaiat una ‘olta sa die, fit parcu e non bufaiat. Sabéra, chi fit istada tantos annos teraca de un ex-maresciallu e dae custu aiat eredadu sa domita e-i sos mobiles, procuraiat de rendere pius pagu tristu su disterru volontariu de su zovane pejonante. Li pranciaiat sas camijas e-i sas bestes, ogni sero l’isetaiat sètzida in su jannile, chena si dignare de rispondere a sas buglias e-a sas pesantes paraulas a sas cales sos bighinos arrumbaian s’arrejonu. Tres de custos, su mastru ‘e linna, su mastru ‘e ferru e su mastru ‘e muru, gia dae paritzos annos la fini acortejende. A sos primos duos, poberos in canna, ca in s’issoro cortegiamentu bi podiat bintrare unu pagu ‘e calculu (su poberu est semper suspetadu!) Sabéra lis aiat negadu ogni allinzu; pro su tertzu fit indetzisa: su mastru ‘e muru fit feu ma guasi ricu.
Cando su pejonante bistentaiat a recuire, Sidòre, biancu de calchina finamentras a pilos, cun sa giancheta ‘etada in su coddu, s’arrumbaiat a su muru acultzu a sa fèmina e li naraiat a s’iscuja:
- Est de badas chi tue l’isetes! Est in sa-e su Milesu gioghende a cartas cun don Giame. Pone mente a mie, Sabé; pesadinde e torramus sa janna... A su restu poi gia b’at a pessare su retore.
E nde ‘ogaiat dae busciaca unu punzu ‘e nughe, o una melagranada, e bi la daiat. Issa leaiat s’istrina, ma no apagaiat sos disizos suos.
Unu sero Sidòre s’acultzieit a Càralu chi si fit bantzighende subra su banchitu.
- A l’ischis chi so andadu a bidda tua! Apo ‘endidu duos carros de calchina a mama tua. Unu sacu ingesta a chie l’apo ‘endidu? A cussa pitzinna alta chi si deviat cojuare cun tegus. Issa devet incalchinare sa domo sua ca si cojuat cun un’ateru, unu tzertu Muschineddu chi est torradu dae s’America, un’omine basciu e nieddu...
Càralu si nde peseit ritzu, tèteru, biaitu in cara; ma tot’in una si torreit a sere e comintzeit a riere: unu risu nevosu, a taccullidas, chi non finiat mai.
E-a narrer chi issa at fatu su brincu! - Abboghineit mancumale. - L’at fatu cun megus, como lu poto narrere! Ma sos òmines chi andant in America diventant che-i sos istranzos; non nde faghent contu si sa fèmina chi si cojuana est onesta o nono!
Su mastru ‘e muru non rispondeit luego, ma poi de un’iscuta, pro si vindicare, nelzeit cun maliscia:
- Muschineddu no est unu de sos tuos cumpagnos de America?
- Cales? - Domandeit Càralu cun minispreju. - Deo no ap’apidu mai pro cumpagnos ne braciantes ne massajos!
- Sos de su sacu!
- Ma chi andent totus in ora mala; zentaglia! - nelzeit Càralu, e si nde peseit e si ritireit in s’aposentu sou, inue resteit a iscrier finas a tarda note.
In sas dies sighentes torraiat ogni iscuta a domo e domandaiat si b’aiat posta pro isse.
Fit istruminadu, cun sa frebba, e sigomente sa litera no arrivaiat, si la leit cun sa padrona ‘e domo sua ofendendela.
- Est arrivada, l’as abberta e istratzada...
- A custu propriu non mi lu mérito! Eo non so che-i sas fèminas chi as connotu finamentras a como...
Isse tando li deit un’istuturrada.
- Pro t’imparare sa creàntzia! E como mi ch’ando e in domo tua non che torro a ponner pius pe’.
- Pagami nessi s’allogu! Dae bator meses non mi pagas... E mi tratas in custa manera...
Sa fèmina pianghiat cuendesi sa cara cun su bratzu timende de nde sighire a buscare.
Isse nde ‘ogheit su portafogliu de pedde inue bi fit intzisa sa conca de Cavallotti (trabagliu de un’artista de Dorgali) ma si nd’impudeit e luego si che lu torreit a busciaca. - T’apo a pagare cando mi paret e piaghet!
Si ch’andeit e non torreit a domo pro duas dies: inter sas cales arriveit sa litera chi fit isetende e chi Sabéra chena duda peruna abbelzeit chena l’istratzare ponzendela in su fumu de sa gafetera. Fit sa mama de Càralu.
«Caru fizu meu, est de badas e perigulosu pro te chi torres a bidda. Sa pitzinna est detzisa a si cojuare cun Muschineddu.
Issa narat chi dae tempus t’at perdonadu, ma chi ‘e te non nde cheret prus s'intesa, tantu prus como, chi, s’innamoradu l’at cunvinta chi ses istadu tue a che furare su sacu dae sa barraca de Panama. E chena cussu minetat de ti ‘occhire si torras a inoghe. Dae parte sua babbu tou est frimmu in s’idea sua chi restes atesu dae ‘idda, si nono jamat luego su notariu, faghet testamentu e ti diseradada. Caru fizu, tue ses istadu semper rispetosu de sos mannos tuos, dùncas pone mente, e non dias ateros dispiagheres a mama tua. Si tue sighis a vivere atesu dae inoghe, as’a bidere chi non t’an a caluniare prusu. Cando tes-aer postu sa conca a postu, b’amus a pessare nois a ti chircare una muzere benestante; cun custa isperantzia ti saludo e a fine ‘e chida t’ap’a mandare sa solita mesada.»
Mama tua».
Sabéra torreit a ingollare sa busta cun sa salia, e bi ponzeit subra sa prancia: como cumprendiat cosas meda, e s’impudaiat de no aer abbertu innantis sas literas de su pejonante e de l’aer prestadu fide e usadu rispetu.
- No est chi as bidu cussu pagu ‘e bonu? - domandeit a Sidòre, cando custu s’arrumbeit a su muru acultzu a sa janna.
- Est in sa-e su Milesu gioghende a cartas; est nieddu in cara che-i sa buvera e fit nelzende de giher sa frebba.
- Faghemi su piaghere, porribichela custa litera. Gia l’ischis chi non bistat pius inoghe?
Deo non lu chelzo ‘ider pius mancu pintu...
- Menzus! Gai t’as a detzidere. Ite pessamus Sabé? T’acontzo tota sa domo, su pavimentu, s’iscala... Ite pessamus Sabé?
- Istasero so a dolore ‘e conca e arrennegada. Cras sero ti torro una risposta segura.
Isse insistiat: e issa repitiat:
- Crasa, crasa.
Su d’infatu Caràlu torreit: gighiat sa frebba e si ponzeit a letu, e istringhiat sas dentes minetende cun su punzu un essere invisibile; ma ogni tantu torraiat a leggere sa litera de sa mama e s’assussegaiat.
Sabéra si gruscieit subra sa cara ‘uddende de s’òmine.
- Maniga calchi cosa, anima mia, ista chietu, totu at a passare...
Isse la fissaiat abbaucadu, che chi l’esserat bidende pro sa prima 'olta, ma refutaiat su manigu e non faeddaiat: e cando issa s’istejaiat li pariat de esser in presone e de atogare.
Ite tristura in cuss’aposentu cun sa boveda de canna incalchinada! Dae s’abbertura ‘e sa ventana, ai cudd’ala ‘e su muru pienu de biculos de ‘idru, si bidiat unu paesagiu pius
murru e tristu de cussu de sas dies de ijerru: rocas chi aiant su seju de ranas e de tostoines zigantes s’apicaian in unu péntumu areste, sas piantas e-i sas majas fin de su mantessi colore.
Tot’in una Sabéra intendeit su pejonante chi la fit giuilende cun boghe atogada. Che curreit tremendesi e isse s’agantzeit a issa che unu naufragu.
- So molzende... so molzende... non b’at tempus mancu a giuilare su cufessore... Sabéra, tue ses una bona fèmina: appenas chi mides mortu ponedi in caminu, anda a sa-e babbu meu... narali chi... emmo, chi che l’apo imbolada deo sa ventana, chi paghet nessi sas ispesas... E finamentra su sacu che l’apo furadu deo. Chi torret totu cantu ai cussos petzentes! No l’apo atrogadu cando isse mi preguntaiat, ca non cheria dispiaghere a mama mia... E chi issa, issa non l’iscat...
Sabéra in su mentre chi isse l’istringhiat sos bultzos e pariat chi si la cheriat gigher a s’ateru mundu, si ponzeit a pianghere comente una criadura. Sa lagrimas suas che falaiant subra sa cara ‘e su malaidu.
- Gia b’ando... gia b’ando... E si babbu tou non pagat apo a pagare deo... Ma como ista chietu, mori tranchigliu...
A pagu a pagu isse s’apasigheit; su respiru sou si fateit lenu, sas manos infustas de suore friscu s’allenteini. Sa frebba li fit bessida e isse si ch’ingaleneit in ausentu, ma Sabéra resteit in s’aposentu e lu ‘izeit tota note.
In sa piata sos bighinos fin riende, iscultende a Sidòre contende un’istoria rassa. Isse aiat bidu su pejonante rientrende, e non si meravizaiat chi Sabéra non bessiat a foras; ma faeddaiat male de sas fèminas e contaiat istorias chi a issas faghiant pagu onore.
-Proite, bides, tue leas unu galantomine e unu pagu ‘e bonu e los pones addainanti de una fémina: si issa gighes sos ojos serrados podet esser chi pro isbagliu seberet su galantomine, ma si est chi bidet seberat semper s’ateru. Una olta una fèmina chi connoschia deo...
Sidòre asciaiat sa oghe pro si fagher intender, comente fit solitu fagher Càralu, ma Sabéra fit bizende in s’aposentu inue su pejonante fit drommidu, bellu e placidu che una criadura; e-a cudd’ala fit totu mudu suta su lugore de sa luna chi rendiat biaìtu su péntumu e faghiat lugher comente e diamantes sos biculos de ‘idru subra su muru fresadu...
Paser - Othieri
indice
|