CONTOS E PARISTORIAS

indice

«Sos contos e paristorias presentes in custa pagina, pro sa bona parte, nde sun bogados dae su liberu de Gino Bottiglioni – Leggende e Tradizioni di Sardegna - e boltados in sardu logudoresu dai Paser (Othieri)»

Su montiju de su piscamu

Fit su treighi de cabidanni, sa die de sa festa de Santu Paulu de Monti. Sa zente acudiat dai ogni logu de sa Sardigna e addainanti de sa cheja b'aiat già unu muntone de fusiles e armas de ogni manera [1].
Sa zente, accultzu a sa cheja, fit isetende su piscamu e-i sos ateros peideros pro sa funtzione.
Acò chi su piscamu, cun totu sos ateros, giompet a unu giassu da' inue atesu atesu si bidiat sa cheja propriu in unu fossu.
Isse, ai custa vista, istracu comente fit dae su caminu, ch' 'essit nelzende: - In bellu logu ti che ses posta! E no est menzus sa lolla mia? - No aiat mancu agabbadu de narrer cussas peraulas, chi lu bident tramudendesi in unu montiju cun totu sos peideros chi fint cun isse.
Ancora oe in cussu logu si bidet unu montiju mannu chi est su piscamu e tantos ateros pius minores chi sun sos peideros.

 

 

Sos meraculos de santu Paulu 'e Monti

I

Una die, subra sas iscalinas de sa cheja de Santu Paulu, b'aiat una femina setzida, dende sa tita a su fizu.
Acò chi nde falat su pirone de sa campana chi dat a conca a su pitzinnu e si ch'infischit unu metro suta terra. Sa meraviza e s'ajubore de sa fémina cando s'est abbista chi su pirone no aiat causadu perunu dannu a sa criadura.

II

Una 'olta, unu chi si fit salvadu dai una maladia meda grae, fateit votu de andare iscultzu e iscabiddadu a sa cheja de santu Paulu de Monti, propriu sa die de sa festa.
A s'avreschida de sa die de sa festa, s'òmine seddeit su caddu, che ponzeit in sa bertula sos botes, sa berrita e unu pagu de provvistas e s'incamineit iscultzu e iscabiddadu comente aiat promissu, tirendesi infatu su caddu. Posca de chalchi ora, s'òmine giompeit a su giassu inue deviat imbucare s'istradone pro arrivare a sa cheja de santu Paulu, chi, che a dogn'annu, fit pienu de zente acudida da' ogni parte de Sardigna pro festare su Santu. S'òmine ai custu puntu, si senteit umiliadu e apeit birgonza de colare in mesu a totu cussa zente in cuss'istadu. Si frimmat un'iscuta, nde 'ogat sos botes e-i sa berrita dae sa bertula, si los bestit, setzit a caddu e prosighit su viagiu. S'animale apenas ch'at imbucadu s'istradone, s'est impuntadu e non s'est mòvidu prusu. Totu sos chi colaiant, preguntaiant s'òmine a caddu, ma isse puru che-i su caddu pariat paralizadu e no resessiat a mover nudda francu de sos ojos. Zente meda cretende ch'esserat unu votu a su Santu sighiant in su caminu issoro, mentres chi ateros s'acultzient e comintzeint a li fagher preguntas e isse cun su movimentu de sos ojos, posca de tantu, lis fateit cumprendere de nde li 'ogare sos botes e-i sa berrita e de nde lu falare dai caddu. Apenas postos sos pes in terra, comente pro majia su caddu si fueit e isse, basende su terrinu, nelzeit: - Como si, santu Paulu meu, chi bos creo – e sigheit su caminu, iscultzu e iscabiddadu pro cumprire sa promissa.

 

Sa mama piedosa

In Tempiu b'aiat una mama ch'aiat unu fizu malaidu meda a su cale cheriat bene prus de sa vida sua matessi. Ogni die andaiat a sa cheja de Santu Zusepe [2] a lu pregare pro chi l'aeret fatu sa grascia de li torrare sanu su pitzinnu, ma totu est istadu de badas ca su pitzinnu si ch'est mortu. Su d'infatu a sa morte de su fizu, cussa mama addolorada andat a cheja, ma invece de sa solita pregadoria, afeat su Santu in custu modu: - Oh Santu Zusepe meu, tantu bos apo pregadu pro sanare sa bandera de sos ojos mios, su meu vassellu de oro e bois mi che l'azis leadu? - In cussu matessi mamentu li cumparit subra s'altare una visione inue 'idet su fizu gia mannu e sa furca a sa cale lu fin impicchende. A-i custa vista sa fémina s'imbenujat a torrare grascias a su Santu pro l'aer ripramiadu unu dolore prus mannu meda de cussu chi fit proende in s'ora.

 

Su baotu de sas sete berritas

Unu note un’omine, a pustis de una paja de oras chi si che fit ingalenadu, si senteit comente de unu pesu in petorras chi non lu lassaiat respirare, unu pesu chi li leait su sussegu de su sonnu. Si nd’ischideit e s’abbizeit chi jighiat su baotu de sa sete berritas subra sas petorras, luego isterreit sa manu, li fureit una de sas berritas e che la cueit intro de una padedda niedda de trumentu. Su baotu chi jighiat sas manos biancas che-i su nie, timende de si las imbrutare cun su fumadigu, non proeit nemmancu a bi la torrare a leare; e gai su siddadu abbarreit ai cuss’òmine, comente aiat dissignadu su mortu chi in-cue l’aiat cuadu [3].

 

Su siddadu

Unu tempiesu, pro more de una grascia ch’aiat retzidu, aiat fatu votu de assistere a totu sas missas chi naraiant in sa cheja de su Purgadoriu. Unu note a ora de s’una, intendet su sonu de sas campanas, si setzit in su letu, iscultat bene, e da chi si sincherat chi fint propriu sas de su Purgadoriu, si nde pesat e andat, abberit sa janna e bidet su peideru prontu a narrer missa; in veridade cussa non fit ora e narrer missa, ma pro non benner mancu a sa promissa, s’acultziat a s’altare chena pessare a nudda de malu.
Apenas chi agabbat sa missa, su peideru si ‘oltat a car’a isse e li narada: «Intra in sagrstia, abberi su guardarrobba e leadiche totu su chi b’agatas» e gai nelzende ivanesseidi.
S’òmine innanti resteit abbaucadu, no ischiat a cal’ala si ‘oltare, ma posca, pessende chi podiat essere un anima ‘ona chi lu mandaiat, intrat in sagrestia e si che leat totu su chi b’at agatadu.
Dai sa die est diventadu ricu.

 

Su siddadu a chie est destinadu

Un’omine chi abitaiat in s'istatzu de Santu Frantziscu de Aglientu in sos saltos de Vignola, si fit cojuadu tres bias, ma posca de duos meses dai s’afidu, li moriat sa muzere e niunu ischiat su proite. Acò sa-e bator muzeres, una zovana inteligente e atzuda chi non timiat nudda. Unu note s’abbizat chi su maridu, a ora de mesanotte, si nde fit pesadu e l’aiat lassada sola; ma pro nudda assuconada, si setzit in su letu, e bizat, e isetada. A ora de s’una, ‘idet bintrende in domo sua bator òmines bestidos de nieddu chi gighiant a coddu unu baùle. Ponent su baùle in mesu a s’aposentu si setzini e comintzant a pianghere nelzende: «Su frade meu, su frade meu ‘onu!». Sa fémina si nde pesat e comintzat a pianghere issa puru: «Su frade meu, su frade meu caru!». Sos bator òmines si nde pesant e ch’essin currende peri sa campagna, lassende su baùle in s’aposentu. Sa fémina abbarrada sola, l’abberit e l’agatat prenu de oro.

 

Su Monte de sa Rughe de Aggius

Medas annos faghet, su dimoniu si fit impossessadu de sa punta de su Monte de sa Rughe e-a de note, in mesu a sa bufera, s’intendiant custas paraulas:

Aggius meu, Aggius meu
cand’at a benner sa die
chi t’ap’a gigher in su ‘entu a buleu.

Tando pro che catzare su diaulu, sos de sa ‘idda ant piantadu una rughe in sa punta de custu monte, chi dae sa die si narat su Monte de sa Rughe.

 

Sas orminas de Logusantu

In su tempus antigu su diaulu si fit apropriadu de medas istatzos acultzu a Logusantu e arruinaiat totu cussos logos. Acò chi posca de tantu tempus, su dimoniu non si presenteit prusu, Gesu Cristu fit faladu in cussos giassos e aiat pessighidu su diaulu; sa cale assuconadu si che fit fuidu e non fit torradu prusu.
In su monte de Logusantu ss bident ancora duas orminas, una de Gesu pessighende e-i s’atera de su dimoniu fuende.

 

Sa fémina cun sa cara manciada

Unu manzanu, una fémina fit andada a su riu pro samunare sos pannos, e si fit pesada chito pro si poder seberare su logu menzus pro fagher cussa faina. Fit guasi s’una de note, cando, arrivada acultzu a su riu intendet su rumore de una ch’est ijuchende sos pannos. S’acultziat a su riu e bidet una zovana ch’est samunende sas fascas de una criadura, e luego li narat: «paret chi a tie puru non ti l’apat fata s’ora a benner a samunare?!». E-i cussa chena rispondere, tando si l’acultziat ancora de piusu e bi lu torrat a narrere. A sa-e tres bias, sa zovana nd’asciat sa conca, e l’iscudet sa fasca a cara nelzendeli: «Como m’as istrobbadu sa penitescia!». E dai cussa die cussa fémina resteit cun sa cara manciada.
Cussa zovana fit una Pana, una fémina morta de partu chi comente cheret sa tradissione est cundennada a samunare sos pannos de sa criadura sua pro set’annos chen’aer istrobbu perunu; ca si nono fit custrinta a torrare a comintzare torra de bellu nou. Sos familiare e-i sos parentes de sa morta, costumaiant de ponner in su baùle de sa morta unu tzufu de sos pilos de su maridu, unu cantu de pannu, e un agu infilada chena nodu, pro chi aeret coladu su tempus ispizende sos pilos de su maridu e acameddende sos trastes de sa criadura, e gai s’esserat immentigada de andare intro de note a samunare a su riu.
In ateras biddas si poniat in su baùle s’agu, su filu e-i su cantu de su pannu, pro chi sa morta non aeret apidu bisonzu de pedire a niunu su netzessariu pro mantenner in ordine s’ammanizu de sa criadura sua.

 

Sa truma ‘e sos mortos

I

In su tempus antigu viviat in Tempiu una signora chi cantu fit rica fit avara. Custa fémina una die andat a cheja e in una cadrina s’immentigat su rosariu e-i sa giae de sa casciaforte. Giompida a domo sua, si nd’abbizat e mandat sa teraca a la leare. Sigomente fit iscuru, sa teraca a sa prima non bi cheriat andare, ma posca de sas minetas de sa mere ch’est bessida. Acultzu a sa cheja, abbojat tres òmines, si l'acultziant, la preguntant, e ischidu a ‘ue fit andende li narant: «Mira ch’in cheja b’agatas sa truma de sos mortos, mira ch’ant a ballare totu in tundu a tie, ant a proare a ti fagher male, tue non timas, ma sìnnadi e nara custa paraulas:

Apo abbojadu in sa via
Paulu, Pedru e Andria;
e sun benzende cun megus
Andria, Paulu e Pedru issegus;
sun cun megus in cumpagnia
Paulu, Pedru e Andria.».

Sa teraca intrat in cheja, abbojat sa truma de sos mortos chi nde li faghent de ogni zenia, ma issa chena timire, si sìnnat, narat cussas paraulas e-i sa truma ivanesseit.

II

Fit una die de cabidanni, sa festa de Santu Paulu de Monti fit agabbada e-i sas campagnas fint a sa muda, non s’intendiat sinnu de vida perunu. Un’òmine a caddu cun su fusile a coddu fit attraessende sa campagna acultzu a sa cheja; tot’in una ch’ ‘esseit dae una maja unu porcabru chi si ponet a currere in tund’a sa cheja. S’òmine luego l’isparat e lu ‘occhidi. Garrigat su porcu a bertulinu subra su caddu e si torrat a incaminare, cando colende addainanti de sa cheja intendet zente cantende e riende. S’arreat unu mamentu pro iscultare menzus e intantu pessat tra iss’etotu: «Cun custu porcu e cun tanta zente allegra si podet cumbinare una bella festa, e deo poto sighire su caminu cras manzanu chito». E gai nende, intreit a intro sa cheja, cun su porcabru mortu. Unu chircu mannu de pantasimas in froma umana l’at dadu su benénnidu cun allegria, chirchende in ogni modu de l'inghiriare. S’omine fit abbaucadu, cando unu pantasima chi isse connoscheit coment’ ‘e unu compare de batijamu, s’istejeit dae sa truma de sas animas e acultziendesi a isse li nelzeidi: «Bois, compare meu, sezis in mesu a sos mortos e si non faghides a manera de bos ch’ 'essire, cras azis a esser bois puru cun sos mortos, deo pero chi bos apo dadu sa fide in sa vida, bos ap’a salvare dai sa morte. Bois bintrade puru a ballare cun nois, ma in su pius bellu, cantade custos versos:

Cantade e ballade bois
como sos ballos sun sos bostros,
cand’ant a benner sos nostros
cantamus e ballamus nois».

S’òmine iscultat sos cussizzos de su compare e si ponet in mesu a ballare, cando fint in su menzus ballare, cantat sos versos e totu sas animas si frundeint in terra, riende e iscudendesi. S’òmine profittende de su mamentu, si setzit su caddu ch’aiat lassadu fora de sa cheja e partit a tota fua. Cando sas animas si nde sun abbistas, l'ant pessighidu, ma chena lu poder tennere.

 

Nuraghe de ‘Aca

Su Nuraghe de ‘Aca at leadu su lumene da' unu fatu cumbinadu medas annos faghet in sas campagnas de Logusantu.
In una notte mala de ierru in sas campagnas de Logusantu un òmine caratzadu, cun su fusile a coddu e-i sa lantza in manos s’acultzieit a unu statzu; s’abbaideit bene tott’a inghiriu, e bidu chi non s’intendiat anima 'ia bintrat e che furat un‘ 'aca e lestru-lestru chena mancu si ‘oltare che la leat finas a unu nuraghe. Giompidu chi fit a su logu dissinnadu, posca de aer presu s’ ‘aca a una roca e de aer pasadu un’iscuta, si fit ammaniende pro ‘ochire su fiadu 'ulu. Torrat a isperiare a dogn’ala pro s’assegurare de no esser bidu dai nemos, e in su mamentu chi fit pro pungher s’animale, s’intendet in s’aera unu colpu de archibusu e unu tìrriu. S’òmine cun sa caratza lassat andar