Comminvs
Eminvs
§
Folia Latina
Comminvs |
|
| |
Linguae latinae institutio | |
Dramatis personaeScriba (Ambrosius Piazzoni) Iudex (Gerardus Colombo) Petitor (Claudius Piga) Testis (Angela Minicucci) Defensor (Ioannes Carolus Rossi) Testis (Vido Angelino) Testis (Lambertus Pigini) Testis (Aloisius Miraglia) Testis (Hernestina Cogrossi) | |
Prooemium
| Scriba (Ambrosius Piazzoni) - In ius linguae Latinae institutio vocata est. Iudicium exercet Gerardus Colombo, qui munere iudicandi in Cura iudiciali Mediolanensi fungitur. Petitor Claudius Piga, doctor machinalis; patronus causae Ioannes Carolus Rossi, architectus. Dicunt pro testimonio: Angela Minicucci, litterarum et linguae Latinae professor; Vido Angelino, quondam praeses in urbe Alexandria Statiellorum; Lambertus Pigini, librorum editor; Aloisius Miraglia, Vivarae insulae custos; Hernestina Cogrossi, quae legato munere Municipii Bressensis fungitur. Iudices iurati sunt Certaminis Vaticani competitores. Surgite! Iudex intrat.
Iudex (Gerardus Colombo) - Incipit sessio. Priusquam actio intendatur, Iudices iuratos admoneo ut, in sententia dicenda, nihil habeant ratum, nisi quod in ipsa actione compererint. Petitor et causae patronus hic sunt. Rea per contumaciam abest. Petitorem verba facere iubeo, ut criminis insimulationem significet.
Petitor (Claudius Piga) - Linguae Latinae institutio accusatur, quod ad nostrae aetatis usum inutilis esse habeatur. |
Testis (Angela Minicucci) | Iudex - Secundum morem pristinum, et petitori et defensori eandem facio copiam testes interrogandi. Testes igitur, quorum nomina iam significata sunt, in medium venire iubentur. Prima dicet Angela Minicucci. Accedas, quaeso, ad microphonum. Quod nomen est tibi, quando et ubi gentium nata es?
Testis (Angela Minicucci) - Nata sum multos ante annos Interamnii in Aprutinis. Mihi nomen est Angela Minicucci.
Iudex - Quod est navitatis tuae munus?
Testis - Litteras et linguam Latinam doceo Florentiae.
Iudex - Fuitne unquam tibi an adhuc est cum rea commercium, quod fidem imminuat tuam?
Testis - Cum lingua Latina diutinum habui commercium. Nunc quoque mihi est cum ea consuetudo fere cotidiana.
Iudex - Quicquid id est, lege teneris verum dicendi et nihil celandi ex iis quae forte tibi sunt nota. Sedeas ergo in subsellio. Prior Petitor testem interroget.
Petitor - Cum magistra sis, potesne nobis significare quae sit utilitas linguae Latinae, praecipue in alumnis formandis et erudiendis? Prodestne lingua Latina discipulis plus quam ceterae disciplinae, uti verbi gratia philosophia et rerum naturae studium? Quibus in rationibus inniti possumus ad utilitatem linguae Latinae aestimandam?
Testis - Mihi persuasum est, immo persuasissimum, studium linguae Latinae in scholis nostris esse non modo utilissimum sed etiam quam maxime necessarium pluribus de causis, in primis quo melius cognoscarnus sermonem nostrum Italicum, quo melius etyma et origines discernamus complurium verborum Italicorum. Procul dubio hoc est verae culturae rudimentum cognoscere patrium sermonem. Studium linguae Latinae est perutile ut discamus quae e lingua Latina et e scriptoribus Latinis in linguam nostram perfluxerint in opera Italicorum scriptorum. Lingua Latina maximam affert utilitatem ut cognoscamus maiores nostros, eorum mentem et animum, ut ad radices nostras quodam modo redeamus. Accipiant a nobis discipuli nostri linguam Latinam utilitati esse nobis his de causis, sed praesertim esse necessariam ne pudore erubescamus, immo ne pudore conficiamur pro exteris gentibus et coram hominibus permultis alienigenis qui linguam Latinam amant et colunt et adhibere valent vel scribentes vel loquentes. Exempla quaedam proferam. Anno 1986 in urbe Merano, in regione qua flumen Athesis perfluit, cum conventus haberetur de Cicerone, Iulium Andreotti praesidem instituti illius studiis Ciceronianis provehendis audivi dicentem linguam Latinam ubique terrarum in maiore honore esse quam apud nos. Henricum Calorevicum Zaboulis laudavit collegam suum, in Lituanis a publica institutione administrum, quod linguam Latinam calleret atque Catullì et Horatii opera in sermonem vertisset Lituanorum. Apud gentes igitur ipsas sub Arcto positas, in aquiloniis Europae extremis regionibus, apud homines illos qui aetatem degunt cimmeria nebula ac caligine obvoluti, sunt qui Latine perbene didicerint et opera scriptorum Latinorum penitus noverint cognitaque habeant. Nuper in Anglia, in curia civitatum, quam vulgo appellamus Camera dei Comuni, acriter amplissimeque disputatum est de lingua Latina aut tuenda aut e scholis medii ordinis eicienda. Michael Fallon legatus popularis disertissime disseruit lingua Latina loquendo, contenditque eam esse utilissimam, eiusque inimicos vocare non dubitavit novos barbaros, barbaros hodierni temporis. [Haec verba plausus moverunt omnium adstantium]. Plausus hi sunt tribuendi viro illi bumanissimo, egregio Latinitatis defensori. Michaeli Fallon. Mulier quaedam respondit legata legislatrix, quae altera est ab administro publicae institutionis; et illa mulier humanissima linguam Latinam adhibuit. Eius nomen Angela Rumbold. Paucos ante dies Florentiae in circulo Latine loquentium, quem nuper instituimus, Lamberto Pigini suadente, pharmacopolam audivi dicentem peregrinum quendam Tsecoslovachum se Latine compellasse et medicinas sibi necessarias Latine petivisse: eique assensio data est. Iaponiensis vir quidam doctissimus, qui Angeli illius Politiani opera quaedam in sermonem suum vertit, quotiescumque in ItaIiam venit sermone Latino uti vult, non Italico. Si quis eum Italice compellat, respondere solet: « Latine loquor ». In Senegalia, in tam longinqua Africae regione, lingua Latina in scholis medii ordinis et superioris eadem ratione traditur qua linguae quibus hodie utimur. Latine et loquendo et scribendo discipuli exercentur. Hoc vidit cognovitque Benedictus Craxi, secretarius ille partium Italicarum socialisticarum, cum esset in Senegalia: post reditum in Italiam, televisifice nos fecit certiores de studio linguae Latinae apud Senegalienses. Veteres Senegaliensium patres minime cognoverunt maiores nostros Romanos: Senegalienses cum Romanis nulla ratione iuncti fuere, usu nullo eos attigerunt. Nunc Senegaliensium pueri Latine discunt, nostrates pueri Latine non discunt. O rem incredibilem, inopinatam et insolentem nobisque deformem! Aliquot ante annis Marius Capanna, vir ille democraticus proletarius quem probe nostis, in curia Europaea unus Italorum Europaeos legatos allocutus, orationem Latine habuit luculentam amplissimamque. Tum Otto ille Asburgensis, Caroli filius postremi Austriacorum imperatoris, de sella exsurrexit, Marii Capanna manum comprehendit arripuitque eique magnopere et ferventer gratulatus est Latine quod Latinam linguam adhibuisset. Liceat mihi nunc clamare: «Macte virtute esto, Mari Capanna! Macte virtute esto, Otto Asburgensis! ».
Iudex - Defensor nunc interroget.
Defensor (Ioannes Carolus Rossi) - Non pauci, praesertim in Athenaeis, asserunt linguam Latinam nullius usus esse, quod mortua sit. At si anteacta saecula mente repetimus, eam videmus bis in pristinum splendorem reviruisse: et Caroli Magni temporibus et Renatarum litterarum aetate. Tu quidem scriptorum qui saeculo XV floruerunt es studiosissima: in primis Poggi tui Bracciolini, qui nova vita Latinitatem donavit. Putasne posse linguam Latinam et litteras et tertium revirescere?
Testis - Pro certo habeo linguam et litteras Latinas omnino revirescere posse plane prorsusque. De lingua Latina minime actum est! Tempora sunt iniqua, at spes me tenet vera firmissimaque. “Spes contra spem!” ut dicere solitus erat Georgius noster La Pira. Spes contra spem! Spes mea sita est in adulescentibus. Adulescentes enim plurimos novi, qui in linguam Latinam hauriendam inhiant. Actum non est de lingua Latina! Lingua Latina non est mortua, ut garriunt stulti et novi barbari et amentes. Lingua Latina viget suoque ipsius vigore vitam vivit et vivet inocciduam. Dixi.
Iudex - Gratias testi agimus, cui secedere licet. Accedat nunc Vido Angelino. |
Testis (Vido Angelino) | Scriba - Testis abest sed litteras ad iudices misit ut suam opinionem de causa aperiret.
Iudex - Iubeo litteras in publico recitari atque in causae actis referri.
Scriba (Vido Angelino) - Vido Angelino praetori, iudicibus iuratis, testibus, accusatori, patrono, scribae omnibusque iis qui iudicio intersunt salutem dicit. Quum uxoris morbus me domi retineat, opinionem meam litteris mando ut in actis causae servetur. Fortasse, mea quidem sententia, tempus est funditus immutare rationem qua lingua et litterae Latinae in nostris scholis tradi solent. Non pauci enim, immo in dies plures, magistri qui quum in Europa tum in America se ipsi interrogant num opus sit viam ac rationem recuperare, qua anteacta aetate lingua Latina docebatur, his nostris temporibus docentur linguae peregrinae. Quam viam ac methodum rogatis? Vivam quae dicitur! Quae methodus postulat ut inde a prima schola magistri patriam linguam cum aliena callide admisceant et discipulos non modo praecipuis sermonis elementis assuefaciant, sed etiam ad eum amandum, tanquam vivens quippiam, hortentur. Sunt qui ex collegis meis exquirant quomodo possimus ex abrupto Latine dicere. Perdifficile id esse affirmant. At unusquisque magister tanquam thesaurus spirans est vocabulorum, locutionum, grammaticae et syntaxis! Is vero vocabula flectit, verba coniugat, adverbia praepositiones coniunctiones novit! At haec omnia in eius mente sopita quiescunt nec, sine exercitatione, facile ex mente veniunt in buccam. Attamen satis est se exercere ut iners massa lexicalis, quam mente tenent, expediatur. Hoc non theorice adfirmo, sed usu comprobavi: quicumque enim Feriis Latinis Suitbertianis interfuit, quae quater in anno solent celebrari et septenis diebus producuntur, post primos singultus balbutientis, sensim sine sensu expeditius loqui coepit et haud sine animi motu se ipsum sensit quasi civitatis Latinae sodalem factum esse. Itaque magistros ipsos hortor ut methodum vivam inde ab initiis adhibeant. Suntne explanandae subiecti et obiecti notiones? Magister sic, verbi gratia, incipiat suadeo. Inspìcite has duas propositiones, quas scribo in tabula nigra:
In priore propositione, agnus facit actum currendi; in secunda propositione, ego facio actum mulcendi, agnus contra (invece) patitur, subit meum actum. Nunc, bene attendite ad hoc principium: ille qui facit actum, vocatur Subiectum; ille qui subit actum, vocatur Obiectum vel Complementum obiectum. Ut omnes scimus, lingua Italica facit nullum discrimen inter Obiectum et Subiectum (L’agnello corre. - Io accarezzo l’agnello.). Contra, lingua Latina distinguit accurate: Subiectum ponitur in casu Nominativo, Obiectum ponitur in casu Accusativo, cum propriis terminationibus, secundum varias declinationes. Videamus exemplum primae declinationis:
Ecce exemplum secundae declinationis:
Quod modo attuli exemplum, id satis superque demonstrat quam facilis institutio linguae Latinae esse possit, dummodo doceatur Latine. At quis obiciat hoc genus Latinitatis, quod magistri in docendo usurpent, multo differre ab optimorum scriptorum genere, quod discipulis est tradendum, ut litteris classicis fruantur. Esto sane! Sed, rogo vos, num linguae Americanae magister loquitur ut Villelmus Shakespeare? Et magister linguae Francogallicae loquitur ut Molière? An ambo sermone cotidiano, simplici, perspicuo, crystallinae evidentiae utuntur? Ita et linguae Latinae magister faciat oportet: si se ipse vivae methodo assuefecerit, alumnos sermone plano ac facili ad altiora studia pedetemptim evehet! Haec habebam ut testis pro Latinitate quae dicerem. Valete. Dabam Aucimiani, mense Novembri, anno lxxxvii. |
Testis (Lambertus Pigini) | Iudex - Nunc veniat in medium Lambertus Pigini. Nomen tuum, quaeso, significa, et quando et ubi natus sis.
Testis (Lambertus Pigini) - Mihi nomen est Lambertus Pigini; natus sum Recineti in Piceno, abhinc tam multis annis, ut eorum numerus mihi ex memoria exciderit.
Iudex - Quo munere fungeris?
Testis - Munere editoris fungor.
Iudex - Tibine est cum rea commercium, quod fidem imminuat tuam?
Testis - Vere est mihi cum rea commercium perpetuum, quoniam fabellas depictas, seu nubeculatas, easque Latina lingua conscriptas, edendas curo. Polliceor tamen me cum bona fide dicturum esse.
Iudex - Quicquid id est, lege teneris vera dicendi neque quicquam celandi ex iis quae forte tibi nota sunt. Sedeas ergo in subsellio. Petitor interroget testem.
Petitor - Videmus te officinam editoriam moderari, quae acta periodica Latine scriptas dat foras. Habemus, iudices iurati, eum cui sine dubio lingua Latina prodest, quum lucrum faciat ex his libris. Tamen quaestio haec est: ad quid legere libellos nubeculatos potius quam Ciceronem et Tacitum?
Testis - Mea quidem sententia, nec mea solum, qui ultimus sum Latinitatis alumnus – nam mecum consentiunt doctissimi professores quibus familiariter utor – convenit ut per gradus discipuli ad Latinitatis thesaurum accedant. Nemo nostrum ignorat oportere Latine scire ut Ciceronem Tacitum sescentosque alios legamus intellegamus amemus. At si ex abrupto teneris discentium mentibus gravissimos auctores tradiderimus, quid inde nascetur nisi metus vel fastidium, ne dicam odium? Id quod, pro pudor!, in scholis publicis plerique sunt experti! Contra adulescentes in initiis sermoni plano, perspicuo, ad illorum intellegentiam accommodato, a rebus hodiernis non alieno, assuefaciendi sunt. Huius saeculi rationi obsecundemus sane, quod saeculum imaginum cultu pollet et abusu, ex curia in forum redeamus, dummodo quam plures ad hanc linguam amandam alliciamus. Quondam magistri severiores dicere solebant: per aspera ad astra! Nos quidem malumus Horatium sequi dicentem: Sine amore iocisque nil est iucundum.
Iudex - Defensor modo testem interroget.
Defensor - Video te accusari quod in vulgandis fabellis nubeculatis quaestum facias. Singulare criminis genus! Scimus enim omne inceptum sine emolumento periisse! Contra, dic quid emolumenti derivetur lectoribus ex fabellarum lectione; dic etiam quot sint ii numero, quasque scribant litteras.
Testis - Lectores multas epistolas ad nos mittere solent, quibus non modo se nubeculatorum lectione delectari fatentur, sed etiam hortantur ut perseveremus in incepto. Quidam autem, vera ut fatear, conqueruntur quod interdum genus scribendi nimis excultum adhibemus, nobisque suadent ut stilo simplici ac demisso utamur. At de hoc oportet attente consulere: nolim enim lectorum numerum minui, lucrumque meum, quantulum est, tenuari. Scito autem lectores in orbe terrarum non paucos pro re esse; tantummodo in regione Langobardorum, ubi et iudex et vos ambo vitam degitis, ii plures quam septigenti sunt. Libelli nostri ubique gentium vulgantur, etsi maxima eorum pars veneunt in Europa. Quotiens denique ad Nundinas Librarias Francofurtenses pergo – id quod quotannis soleo – video augeri numerum eorum qui rei novitate excitantur. Quin etiam nobis persuasum est editionum Latinarum plures esse qui libros Latinos emere cupiant, quam exemplaria quae apud editores prostant venalia, ideoque eorum mercaturam facile amplificari posse.. Iudex - Gratias tibi agimus; secedas sane. Nunc testimonium dicet Aloisius Miraglia. Quod nomen est tibi, quando et ubi natus es? |
Testis (Aloisius Miraglia) | Testis (Aloisius Miraglia) - Mihi nomen est Aloìsius Miraglia; natus sum Neapoli ante duos et viginti annos.
Iudex - Quod est muneris tisi officium?
Testis - In insula Vivara, quae parvo interiecto freto prope Procytham sita est, nemorum custos sum.
Iudex - Tibine unquam fuit an adhuc est commercium cum rea, quod fidem tuam imminuat?
Testis - Linguae Latinae in Athenaeo studeo; verum tamen cum bona fide interrogantibus respondebo.
Iudex - Sicut scis, lege teneris verum dicendi, nihil celandi ex iis quae tibi nota sunt. Accusator testem interroget.
Petitor - Tu rerum naturam colis et custodis; itemque Latinam linguam amas. At cultus occidentalis, qui in Latinitate innititur, plerumque rerum naturam sub specie utilitatis adspexit. Tu quidem quomodo potes naturam cum cultura, quae inter se tanquam pugnare videntur, conciliare?
Testis - Scipio, iuxta Ciceronis illud, dicere solitus erat «numquam se minus otiosum esse, quam cum otiosus, nec minus solum quam cum solus esset». Etenim, si apud Graecos et universas Orientis gentes, bíos theoretikós, qui dicitur, idest vitae ratio in contemplatione et cognitione rerum posita, finis erat quem maxime sapientes consectabantur, apud Latinos – praesertim classica quae dicitur aetate – otium ideo magnopere valebat, quod animos praepararet quo melius ad rem publicam accederent maiorisque essent momenti in hominum societate. Nos hoc idem persequi conamur, et in hoc operam damus sedulam. Nam reddere hominibus valores et, ut ita dicam, quasi columnas ubi eorum vita nitatur, hoc – nostra quidem sententia – revera societati prodesse significat. Ceterum, ut ait Seneca, «quisquis bene de se meretur, hoc ipso aliis prodest». Quis autem dubitet quin rerum natura frui liceat, dummodo ea fruamur iuxta totius mundi universi congruentiam et consensionem, atque eam huius mirandi ordinis partem habeamus praecipuam? Etenim, secundum Vergilii illud, «leges aeternaque foedera… imposuit natura ». Sin autem contra suavem hanc et mirificam rerum concordiam egerimus, in illam delabemur hýbrin quae tum apud Graecos cum apud Romanos loco iniuriae habita est, adeo ut animalia ex dissimilibus parentibus nata, cum de quadam in naturam iniuria agatur, hybrida dicantur. Nos igitur qui nemora et fontes custodimus, qui item Latinitatem excolimus, condemnamus atque omnino reicimus geneticam quae vulgo dicitur artem, contra naturam; eodemque pacto, exempli gratia, reprobamus, ut par est, pravum naturae usum qui ad pyrobolum atomicum perduxit. «Ex quo – ut una cum Tullio dicam – intellegi debet bomini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente ».
Iudex - Nunc testis interrogandus est a Defensore.
Defensor - Aloisi, tu, sicut modo audivimus, et rerum naturam et Latinitatem pari religione excolis. Accusator negavit alteram cum altera, tanquam secum repugnantes, coniungi posse. Nonne autem ex eodem fonte ambo derivari tibi videntur, hoc est ex magnanimitate? Siquidem vocabulo magnanimitatis voluntas gratuito faciendi significatur, nonne studia Latina eo utiliora existimas quo magis sunt inutilia? Sit venia oxymoro!
Testis - Multi sunt bodie qui temere dictitent linguam Latinam, quippe quae emortua sit, omnino supervacaneam discentibus esse, ideoque valde sperent eam e medio penitus sublatum iri quam primum. Nos vero omnes qui puerorum educationi operam damus, censemus, etiamsi accipere inutilitatis huius sermonis ineptam opinionem velimus – quam sententiam, aliis sub speciebus, ut falsam omnino refellimus – hoc ipso linguam Romanam utilitati alumnis esse, quod inutilis sit. Sermone enim Latino pueri – nec tantummodo pueri – intellegunt aliquid esse quod per se excoli possit, etiam si nihil afferat commodi. In totius mundi convenientia et consensu, in natura quam circum nosmetipsos spectare solemus, duas rerum species considerare licet, quarum altera est “in se” altera “extra se”, idest ad aliud consequendum attinet, sicut philosophice dici potest. Pulchrum, verbi gratia, “in se” maxime viget et constat, pecunia vero semper cuidam alii deservit. Ita, dulcia musices modulamina, aurora auro pupuraque rutilans, quicquid egregia eminet venustate “inutilia” recte dici possunt: sed eadem revera “sunt”, in semetipsis, non in aliis, “essendi” sensum et pondus et momentum habent. Nisi a pueris educati simus ad rerum naturam “in se” percipiendam, priusquam candidior tondentibus nobis barba cadat, eis tantum operam dabimus, quae utilitati nobis fore visa erunt, neque animi motus magnanimitatem liberalitatem curabimus; in studia nullo studendi gaudio affecti incumbemus, sed solum potentiae sacra fame impulsi. Ecce deinde paulisper, sensim sine sensu, in dies vitam evacuari animadvertimus, et quasi malleo hisce nichilisticis verbis. tempora contunduntur nostra: “Quis te ut hoc vel illud facias. impellit?... Quos fructus consequeris? ». Hoc, ergo, est cur Latinus sermo – praeter omnes laudandas utilitates – maximi est momenti nobis, quia iam a pueritia nos docet colere studia, pulchrum vereri etiamsi careat, immo praesertim si utilitate careat. |
Testis (Hernestina Cogrossi) | Iudex - Tibi, Aloisi, secedere licet. Postrema testimonium dicet Hernestina Cogrossi, quae nomne Municipii Brixiensis loquetur. Quod nomen est tibi, Domina? quando et ubi es nata?
Testis (Hernestina Cogrossi) - Mihi nomen est Hernestina Cogrossi, nupta Eduardo Girtonner; nata sum anno huius saeculi tricesimo quinto, die quinto mensis Iunii, in pago a Solis Regina appellato, vulgo Soresina,. apud Cremonam.
Iudex - Quod est muneris tui officium?
Testis - Assessori Publicae Institutioni Procurandae Municipii Brixiensis operam praesto.
Iudex - Fuitne unquam an adhuc est tibi cum rea commercium, quod fidem imminuat tuam?
Testis - Interfui iudicio quod in meo municipio mense Maio commissum est, quum lingua Latina in ius est vocata. At profiteor me cum bona fide locuturam esse.
Iudex - Quicquid istud est, lege verum dicendi teneris, neque quicquam celandi ex iis quae de re comperisti. Sede igitur atque petitori responde.
Petitor - Comperimus die xv Maii mensis, in Municipio Bressensi, vulgo Bresso, qui pagus a Mediolano decem fere chiliometra distat, linguam Latinam in causam vocatam esse. Comperimus iudicium commisisse Franciscum Xaverium Paganum, Assessorem publicae institutioni procurandae. Hoc te rogo, Domina, cur Paganus Assessor de re Latina agendum esse censuit? Quia studio et amore Latinitatis incendebatur, vel ut solent viri politici, quia auram favoris popularis captare sibi et suis volebat?
Testis - Non intellego cur ita dixeris, optime vir! Assessor medicus est in maximo nosocomio Mediolanensi: curat aegrotos; favorem populi non curat. Sed illi etiam mandata est cura publicae institutionis; idcirco linguam Latinam in causam vocavit, ut in pristinum honorem tam augusta lingua apud populum nostrum rediret.
Iudex - Defensoris nunc est interrogare.
Defensor - Miror sane quod Accusator omnia in peius vertat! Ubi gentium, rogo vos, Viri politici auram favoris popularis captaverunt? Quando suae quisque factioni et sibi tantummodo consuluerunt? Fortasse quondam; at nostris his temporibus amplius non est mos! Immo vero, sicut usquequaque in aperto est, uni publico commodo inserviunt; rem sine fraude gerunt; furta non faciunt; divitias contemnunt; litteras denique excolunt et artes. Redeamus ad rem. Narra, quaeso, Domina, cur Municipium Bressense in iudicium linguam Latinam adducere statuerit.
Testis - Res ita se habet. Anno huius saeculi septuagesimo septimo, lex lata est, numero trecentesimo octogesimo quarto notata, vi cuius linguae Latinae institutio omnino e scholis medii ordinis excluderetur. Magnum scelus patratum est, idque, pro pudor!, petentibus perpaucis. Variae sunt causae cur sic legumlatores deliberaverint: ceterum inde ab anno millesimo nongentesimo sexagesimo bellum atrox Latinitati indictum est, cui finem, modo quodam decretorio, lex de qua supra babui mentionem, imposuit. Qui fuit exitus huius belli? Populus, in cuius nomine legumlatores studia Latina restingui iusserunt, populus cultus et humanitatis suae radices amittere coepit; ipsius linguae Italicae naturam ignorare coepit; ratione denique, ad mentes formandas peridonea, privatus est! Quid amplius? Quod imprudentia paucorum tunc cautum est, id rediit in populi detrimentum. Illud etiam mirandum, quod tantum scelus in populum non optimates patraverunt, sed ipsi populares, quorum erat populi iura defendere! Perperam enim metuentes ne institutio linguae Latinae divites adulescentulos ab inopibus discriminaret, eam a studiorum ratione amoverunt. Haec nobis considerantibus, persuasum est omnino actum non esse de lingua Latina. Etenim Sicarii publici, ut ita dicam, grave ei vulnus intulerunt, at nullo pacto eam interfecerunt! Sicut enim fieri saepenumero solet, quod via visum est exire, id semita revertit, ut ait Cicero; vel, ut est in nostro proverbio, quod ianua semel est detrusum, deinde introducitur per fenestram. Etenimvero vidimus in dies eorum numerum augeri, qui ultro et sponte ad studia Latina revertunt; plures in annos adulescentulos lycei classici scholas adire; plurima incepta ad exercendum ipsum sermonem ubicumque gentium divulgari. Ecquid? Corpus exanimum, quod sicarii in via reliquerunt, adhucine spirat? Certo spirare Latinitatem putaverunt Municipii Brixiensis decuriones; spirare in animo hominum nostrae aetatis, qui in tanta rerum turbulentia, solacio egent et stabilitate morum; spirare litteras et linguas classicas, quae nos cum antiquitate coniungunt, quibus vigentibus animi tranquillitas summum bonum habebatur. |
Petitoris oratio | Iudex - Gratias testi agimus, cui secedere licet. Nunc autem, quum nemo alius testis citatus sit, causa de qua agitur cognita est. Restat ut Partes suam quaeque orationem habeant. Prius Petitori facio copiam dicendi.
Petitor - Iudices iurati, oportet haec tria attente perpendatis: non agi hic de ipsa lingua Latina; verum quam late pateat utilitas linguae Latinae; quid sit denique utilitas hac nostra aetate. Primum igitur cavete sententiam feratis de lingua Latina per se, quam nemo in iudicium arcessivit neque unquam, si sapit, arcesset; causa est de institutionis linguae Latinae utilitate; certis itaque iisque angustis terminis sententia vestra est definienda. Secundo, velim cogitetis quatenus pateat utilitas, quam quidam Latinitati per se inesse arbitrantur. Cui prodest, rogo vos, quam multis prodest institutio linguae Latinae? Modo audistis epistulam Vidonis Angelino testis, qui favet sermoni simplici demisso planissimo, quum existimet paucissimos homines extollere se ad summos scriptores posse. Siquidem ei fides est habenda, utilitas linguae Latinae, si qua est, videtur esse tanquam adamantis in locis aridis et desertis, ubi omnes aqua egent non lapidibus, quamvis visu magnificis. At utilitas nullius idem est ac utilitas nulla! Venio autem ad tertium: quid est utilitas? Nemo ex testibus, quos nuper audistis, valuit argumentis convincere de utilitate linguae Latinae. Eos exquisivimus: nemo unus via ac ratione explicavit quae sit utilitas in sermone Latino addiscendo; nemo unus explanavit quo modo hanc utilitatem perpendamus ac dimetiamur; nemo ex quo denique constet utilitas haec probavit. Tantum verba audivimus ad verba explicanda, non verba afferentia argumenta. An vultis me ipsum vobis significare quid sit utilitas? Utile est id quod incrementis oeconomicis proficit; utile tantum ex reditibus et frugibus recte aestimatur. Cetera sunt nugae! Quodsi haec est ratio qua alicuius rei utilitas aestimatur, ut exempla ad nostra tempora accommodata proferam, et ars medica et taeniludium usui sine dubio sunt: hoc quia corpora animosque reficit, illa quod morbos curat, utrumque quod efficit ut homines quam validissime industriis quaestuosis dent operam. Idem videlicet de lingua Latina dici nequit. Ceterum, facile hoc prospici poterat. Haec est causa cur ad nostra argumenta comprobanda nullos testes arcessiverimus, qui contra Latinae linguae utilitatem dicerent. Profecto potuimus viros amplissimos producere, qui ad augendam incrementis rem oeconomicam operam navant; peritissimos quosque producere potuimus et computatrorum et televisionum Berlusconianarum. Qui vero omnes nihilo Latinitatem faciunt! Destitimus tamen. Hoc enim compertum habuimus: satis superque nobis esse testes qui pro Latinitate dicerent. Quibus testibus auditis haec patent: primum linguam Latinam usui non esse; dein, qui linguae Latinae usui favent, eos aut imperitos esse, aut rerum pristinarum adeo studiosos, ut arceant a societate civili omne incrementum. Neque vero casu et fortuito accidit ut ex testibus citatis et oecologista adsit, id est cultor falsae scientiae, qua homines a rerum natura corrigenda prohibentur. Quamquam, quid repetam quae modo audistis? Neque hoc, iudices, praetereundum: et testes qui pro Latinitate dixerunt, et ipse patronus causae, quamvis submissa voce, usum sermonis Latini in nostra societate civili retineri negaverunt. Certe scimus variis in Europae regionibus circulos Latine loquentium constitui. O rem miram! O laudandum inceptum! At non eiusmodi circulis egemus. Contra egemus circulis “qualitati amplificandae” qui dicuntur, quos in Iaponia vulgatissimos esse comperimus. Circuli isti “qualitatis” – dicam ad usum eorum qui nondum quicquam de his rescierunt – sunt sodalitates voluntario inter operarios et administros et moderatores industriarum quaestuosarum initae, qui, post horas ex lege operibus destinatas, iterum congrediuntur operamque gratuito dant ad augendam mercium qualitatem. O mirum exemplum utilitatis! Sed ad finem properamus. Iudices iurati, his auditis, numquis aequo animo contendere possit linguam Latinam, cui tam multi adulescentuli in scholis insudant, cuiquam usui esse? Numquis linguae Latinae institutionem, vel extra scholas habitam, plus proficere quam taeniludium probare possit? Iudices iurati, in sententia ferenda, mementote quanti ponderis quantique sit momenti incrementum huius societatis civilis. Obliviscimini vestrum, qui Latine scitis, obliviscimini petitoris huius, qui conatus est Latine loqui. Non quaeritur utrum vobis placeat Latinitas necne; quaeritur numquid utilitatis linguae Latinae institutio nostrae societati civili afferat, quae quo excultior sit et provectior, inniti debet in scientiis ac doctrinis, non in temporis acti laudibus. Carmina non dant panem! Haec babui quae dicerem, vobis autem iudicandum de re est. |
Defensoris oratio | Iudex - Nunc quidem Defensor dicat pro lingua Latina.
Defensor - Etiam si singulare quibusdam videtur, nos accusatori gratiam habemus, quod tritas ineptasque opiniones, quibus pluries institutio linguae Latinae vexata est, omnino vitavit. Quamquam is, oratione sua, me in angustias adduxit ac defensionis rationem coegit immutare. Quanto enim facilius fuisset argumenta novatorum confutare, quos abhinc quinque et viginti annis obstrepere Latinitati audivimus! At de istorum clamoribus, Deo adiuvante, iamdudum actum est! Nam tempus, tristis et integer iudex, eos inutilitatis damnavit. Immo, quid dico?, eos veneficii damnavit. Etenimvero, licet nemo nunc illorum opinionibus assentiatur, tamen venenum, quo tanquam medicamento novatores scholam sanare constituerunt, adhuc mores et cultum civitatis quadammodo inficere videtur. Lente enim combibitur eius generis venenum, ac sensim sine sensu in viscera spargitur et permanat. Ceterum nemo vestrum ignorat quidnam sint morbi iatrogeni... Quid detrimenti novatorum curationes attulerint, in manifesto est: nolim singula recensere; referam tantum id quod prudens mulier, quae in Athenaeo Papiensi litteras docet, ante nonnullos annos in actis diurnis pervulgavit: magnam eorum partem qui doctores litterarum sunt renuntiandi, thesin propositam tam multis mendis scripturae, ne dicam grammaticae vel syntaxeos, infercire, ut in litterarum ignorationem relabi videantur! Quodsi domestica relinquimus, videamus quae fiant in Foederatis Americae Civitatibus, quas viri politici nostrates, imitatorum servum pecus, aemulari numquam non conantur. Ibi, sicut ex investigatione demoscopica emersit, quam Ronaldus Reagan viris eius rei peritis mandavit, deni trini ex centum adulescentulis albis, quadrageni ex centum adulescentulis nigris, sunt analphabeti! Quid amplius? Quae quum ita sint, forte quis vestrum, studiosissimus Latinitatis fautor, postulabit ut affirmem imponi necessitatem docendi sermonem Romanum. Minime vero! Non ego hoc persuadebo iudicibus. Si enim veteres illi novatores, de quibus modo habui mentionem, furore iconoclastico in studia Latina correpti sunt, nos, qui classici esse volumus, qui res aequo animo perpendere conamur, qui nil humanum a nobis alienum putamus, nos, inquam, extrema fugimus fanaticorum exempla. Quam ob rem non clamitabimus necesse esse Latine discere; non vociferabimur pueros universos esse erudiendos Latine; de laesa Latinitate non ululabimus. Tantummodo dicemus operae pretium esse si quis Latine discat. Etenimvero causae cur huic operae pretium sit, nec sunt paucae nec spernendae, sed eae non ut necessariae habendae sunt. Libera mente animoque sincero probari possunt, non vi et imperio praedicari. Est contra morem Latinum, Latinitatis imponere morem. Praesident cultui et humanitati, quae a maioribus nostris nobis hereditate venerunt, non iam ferus Mavors, non Minerva bellatrix, sed mitis Apollo ac suavis Suadela, sive, ut Graeco vocabuio utar, Peithó. Videamus igitur, quam brevissume, quae sint praecipuae causae propter quas operae pretium sit Latine discere. Quae causae minimum mibi quinque numero videntur:
i - Lingua Latina cultus humani bonum est; ii - Lingua Latina est synthetica; iii - Lingua Latina litterarum thesaururum reserat; iv - Lingua Latina falsas sententias nudat; v - Lingua Latina populis Europaeis communis est.
Primum igitur, ut dixi, Latinitas praecipuis cultus bumani opibus annumeratur, quae dignae sunt ut posteritati tradantur. Latinitas pars est operum summo artificio eleboratorum, quae populi excultiores summa conservant cura. Nonne autem priscas urbes amamus, servamus, habitamus? De Venetiis dicam, de Florentia, de Praga, de Vindobona, de hac ipsa sanctissima Urbe? Quid de Varsavia, quam, postquam superiore bello eversa est, Poloni a fundamentis talem exstruxerunt, qualis fuisse antea constabat? porro autem aedificia publica et privata, Ecclesiae cathedrales, tabulas pictas, statuas, opera musica, violinas stradivarias, cymbulas Venetorum, quicquid denique arte elaboratum est, non modo in museis conservamus, sed etiam usurpamus in vita. Ecquid, linguam latinam, quae tanquam museum spirans baberi potest, non conservabimus? Deinde lingua Latina naturam syntheticam habet; sic enim eam appellant grammatici; quaestio subtilior est quam ut paucis hic absolvi possit; dicam in linguis syntheticis ordinem verborum multo liberiorem esse quam in analyticis linguis, ut sunt Italica, Anglica, Francogallica, et aliae, quia mutua eorum relatio non pendet a certo loco quem tenent in enuntiatis, sed ex declinationum exitibus. Verbi gratia, Latine dici potest “mater filium amat” vel “amat filium mater”, vei “filium amat mater”, sensus tamen nullomodo mutat. Contra Italice longe aliud est “la madre ama il figlio” atque “il figlio ama la madre”. Hac de causa igitur lingua Latina linguis recentioribus, quae sunt plerumque analyticae, praestat, quod maxima fruitur in ordinandis verbis libertate. Hoc modo mens nostra, vario Latini sermonis et libero ordini adsuefacta, etiam ad libertatem quodammodo informatur. Tertium, Latine qui scit, litterarum thesauro paene immenso fruitur, qui per locorum et temporum spatia a scriptorum multitudine infinita congestus est. Thesaurus hic non centum servatur clavibus, sed hac una, qua reseratur mens et animus hominum aetate, sermone, cultu, religione diversorum; qua temporum et locorum angustias, in quas historiae vices nos adduxerunt, animo libero transilire audemus, qua maiores cum posteris congruunt consentiunt communicant. Quartum: Lingua Latina, quum ad quandam artis normam redacta sit, quam decursu aetatum optimus quisque scriptor perfecit et absolvit, non facile fallaciis obsecundat; immo vero, siquidem, ut ait Cicero, «nec simulatum quicquam potest esse diuturnum», lingua Latina, qua diuturnior in Europa nulla, sententias falsas et assimulatas, dum eas exsprimere conatur, patefacit et nudat. Nisi hoc creditis, vertite in Latinum orationes hominum, qui in re publica, in collegiis opificum, in officiis grapheocraticis, in muneribus technicis versantur! Omnes nodi ad fallendos homines connexi, expedientur! Video me forte Europae mentionem faciendo quintam attigisse causam: nonne etiam, rogo vos, putatis linguam Latinam Patriae communis communem sermonem, ut fuit, ita et hodie esse posse? Habetis ergo, iudices, nonnullas ex causis cur Linguae Latinae institutio utilis sit, cur operae pretium sit discere Latine. Nunc vero nolim perorando patientia vestra amplius abuti, ideo finem facio dicendi: probe enim novi, vos, in sententia ferenda, ad adulescentium condiciones, qui in scholas in posterum deducentur, omnes cogitationes intenturos esse. Dixi. |
Ivdicivm | Iudex - Iudices secedant ut de sententia pronuntianda inter se communicent.
Scriba - Surgite!
(intervallum)
Scriba - Surgite! Iudices intro eunt. … Considite.
Iudex - Iudices iurati, pro auctoritate sibi mandata, et testibus ex utraque parte exauditis, ita pronuntiant:
Quum testes convicerint institutione linguae Latinae hominum ingenia excoli; altiores animorum radices repeti; praestantissimas humani cultus opes recuperari; inclinationi ad suum cuiusque animum formandum obsecundari; ipsam denique pulchritudinis appeti speciem; iidem nobis Latine discere per se prodesse probaverunt. Quam ob rem Latinae linguae institutionem de inutilitate absolvimus. Quum tamen, propter nonnulla indicia quae ex actione colligere licuit, suspicio ceciderit in docendi rationem, quae, ut hodie fit, significantem praestantiam linguae depravare videatur, iubemus acta publico Accusatori tradi ut sontes deprehendantur cum illisque agatur ex iure.
Causa acta est. |
|
|---|
Comminus eminus - Kalendis Aprilibus, A.D. MMV
